Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
1.1. Skarga konstytucyjna umożliwia wszczęcie przed Trybunałem Konstytucyjnym postępowania w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy
lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych
wolnościach, prawach lub obowiązkach skarżącego. Skuteczne zainicjowanie kontroli aktów normatywnych w trybie skargi konstytucyjnej
uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w Konstytucji (art. 79 ust. 1 Konstytucji) oraz w ustawie z dnia 30
listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej:
u.o.t.p.TK). Trzy przesłanki mają konstytutywne znaczenie. Pierwsza to naruszenie określonych w Konstytucji wolności lub praw,
których podmiotem jest skarżący. Druga dotyczy uzyskania ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej
rozstrzygającego o tych wolnościach lub prawach skarżącego. Trzecia natomiast wymaga wykazania, że to ustawa lub inny akt
normatywny, będące podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżącego, stanowią źródło naruszenia jego wolności
lub praw. Zarzut niezgodności z Konstytucją przepisów ustawy albo innego aktu normatywnego, stanowiących podstawę ostatecznego
orzeczenia, musi dotyczyć tych przepisów, które ukształtowały sytuację prawną skarżącego, powodując naruszenie jego konstytucyjnych
wolności i praw.
1.2. Formułując zarzut niezgodności z Konstytucją, skarżący musi zatem wykazać, że jest podmiotem konkretnych konstytucyjnych
wolności lub praw. Ciąży na nim obowiązek uprawdopodobnienia, że ta wolność lub prawo zostały naruszone, a naruszenie to wynika
z treści kwestionowanych przepisów, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej ostatecznie ukształtował jego
sytuację prawną. Artykuł 79 ust. 1 Konstytucji zakłada, że podmiot wnoszący skargę konstytucyjną działa nie w obronie prawa
w ogóle, ale w obronie swojego indywidualnego prawa człowieka lub obywatela określonego w Konstytucji. Z uwagi na to, że skarga
konstytucyjna nie stanowi swoistej actio popularis, skarżący powinien wykazać osobisty (subiektywny) i aktualny interes prawny w merytorycznym rozpoznaniu skargi. Rozstrzygnięcie
Trybunału Konstytucyjnego wydane w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną, choć wywiera skutki erga omnes, to w szczególności dotyczy podmiotu, który postępowanie zainicjował (zob. postanowienia TK z: 3 lipca 2007 r., sygn. SK
4/07, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 83 oraz 30 maja 2012 r., sygn. SK 17/10, OTK ZU nr 5/A/2012, poz. 62). Dopiero kumulatywne
spełnienie wszystkich pozytywnych przesłanek dopuszczalności skargi konstytucyjnej oraz brak ujemnych przesłanek procesowych,
warunkują możliwość merytorycznego rozpatrzenia skargi przez Trybunał Konstytucyjny.
1.3. Trybunał Konstytucyjny na każdym etapie postępowania, aż do wydania orzeczenia w sprawie, jest obowiązany sprawdzać, czy
spełnione zostały i są aktualne wszystkie przesłanki dopuszczalności skargi konstytucyjnej. Składu rozpoznającego sprawę nie
wiąże w tym zakresie stanowisko zajęte w zarządzeniach i postanowieniach Trybunału Konstytucyjnego wydanych w ramach wstępnego
rozpoznania skargi konstytucyjnej (zob. m.in. postanowienie TK z 5 listopada 2013 r., sygn. SK 15/12, OTK ZU nr 8/A/2013,
poz. 127, a także postanowienia TK z: 8 kwietnia 2014 r., sygn. SK 15/11, OTK ZU nr 4/A/2014 i 26 maja 2015 r., sygn. SK 6/13,
OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 76 oraz powołane tam wcześniejsze orzecznictwo).
1.4. Merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej zależy od tego, czy w sprawie nie występują negatywne przesłanki procesowe
powodujące konieczność jego umorzenia. Istnienie takich negatywnych przesłanek w swoich stanowiskach podniesiono w stanowiskach
Sejmu oraz Prokuratora Generalnego.
1.4.1. Marszałek Sejmu przedstawiając stanowisko w imieniu Sejmu wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt
2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W jego ocenie możliwa jest ochrona konstytucyjnych wolności i
praw skarżącego na podstawie środka prawnego innego niż wznowienie postępowania klauzulowego. Marszałek Sejmu dostrzega taką
hipotetyczną możliwość w wytoczeniu przez skarżącego powództwa opozycyjnego na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Ochrona
wolności i praw skarżącego miałaby polegać na możliwości wzruszenia tytułu wykonawczego z uwagi na zdarzenie, jakim jest zmiana
stanu prawnego ukształtowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 3 października 2017 r. w sprawie o sygn. SK 31/15 (OTK ZU
A/2017, poz. 62). W konsekwencji przyjęcia takiej interpretacji art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w sprawie skarżącego nie doszłoby
do wyczerpania drogi prawnej w rozumieniu art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Fakt ten stanowiłby negatywną przesłankę procesową dalszego
rozpoznawania niniejszej skargi konstytucyjnej.
Zaproponowana w stanowisku Sejmu interpretacja art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. nie znajduje jednak potwierdzenia nie tylko w orzecznictwie
sądów powszechnych, ale także nie jest znana na gruncie nauki prawa. Wskazane przez uczestnika postępowania hipotetyczne rozwiązanie
nie może stanowić dostatecznie pewnej metody ochrony wolności i praw skarżącego wobec gwarantowanego konstytucyjnie prawa
do wznowienia postępowania wynikającego z art. 190 ust. 4 Konstytucji.
1.4.2. Zdaniem Prokuratora Generalnego w odniesieniu do zarzutu niezgodności z Konstytucją art. 399 § 1 i 2 k.p.c. we wskazanym
w petitum skargi konstytucyjnej zakresie, zachodzi konieczność umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. l pkt 2 u.o.t.p.TK
wobec niedopuszczalności wydania wyroku. Prokurator Generalny uznaje, że zarzut ten zmierza do zakwestionowania prawidłowości
aktu zastosowania prawa przez Sąd Apelacyjny w K., co skutkować powinno umorzeniem postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym.
Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie w swoim dotychczasowym orzecznictwie wskazywał, że nie jest uprawniony do kontroli aktów
stosowania prawa. Skarga konstytucyjna musi dotyczyć prawnej podstawy rozstrzygnięcia, które prowadziło do naruszenia prawa
podmiotowego podlegającego ochronie konstytucyjnej (zob. wyroki TK z: 12 lutego 2015 r., sygn. SK 70/13, OTK ZU nr 2/A/2015,
poz. 14 oraz 27 października 2015 r., sygn. SK 9/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 151).
Dla niniejszej sprawy szczególne znaczenie ma ugruntowane stanowisko Trybunału, w myśl którego „jeżeli określony sposób rozumienia
przepisu ustawy utrwalił się już w sposób oczywisty, a zwłaszcza jeśli znalazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie
Sądu Najwyższego bądź Naczelnego Sądu Administracyjnego, to należy uznać, że przepis ten – w praktyce swego stosowania – nabrał
takiej właśnie treści, jaką odnalazły w nim najwyższe instancje sądowe naszego kraju” (zob. np. wyroki TK z: 12 stycznia 2000
r., sygn. P 11/98, OTK ZU nr 1/2000, poz. 3; 3 października 2000 r., sygn. K 33/99, OTK ZU nr 6/2000, poz. 188; 28 października
2003 r., sygn. P 3/03, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82; 3 czerwca 2008 r., sygn. K 42/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 77; 27 października
2010 r., sygn. K 10/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 81). Trybunał Konstytucyjny uznaje tym samym, że normatywną treść przepisu
nadawać może także praktyka jego stosowania. Ukształtowany w procesie stosowania prawa określony sposób rozumienia przepisu
odbiegać może dalece od literalnego brzmienia, jakie nadał mu prawodawca. Organy stosujące prawo, w tym przede wszystkim sądy,
mogą w drodze wykładni prawa wydobywać z aktów normatywnych (przepisów) treści nie do pogodzenia z normami, zasadami lub wartościami,
których poszanowania wymaga Konstytucja. Z tej też racji Trybunał uznał za konieczne objęcie kognicją także takich treści
normatywnych, które zostały wyprowadzone z aktu normatywnego (przepisów) w drodze utrwalonej wykładni. Jednak w takiej sytuacji
kognicja Trybunału Konstytucyjnego nie obejmuje orzeczeń sądowych czy też innych rozstrzygnięć organów stosujących prawo.
Przedmiotem kontroli konstytucyjności jest treść, jaką przepisy prawne nabrały w drodze utrwalonej praktyki ich stosowania.
2. Przedmiot skargi oraz stawiane zarzuty.
2.1. Wątpliwości sformułowane w skardze konstytucyjnej dotyczą dwóch przepisów k.p.c.
W punkcie pierwszym skargi konstytucyjnej skarżący zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 4011 k.p.c. rozumianego w ten sposób, że wyłącza możliwość wznowienia postępowania w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny
wyroku interpretacyjnego, stwierdzającego w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, z art.
190 ust. 4 w związku z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej.
Zaskarżony przepis ma następujące brzmienie:
„Można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego
z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie”.
W punkcie drugim skargi konstytucyjnej skarżący zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 399 § 1 i 2 k.p.c., rozumianego
w ten sposób, że wyłącza możliwość wznowienia postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi spółki jawnej,
z art. 190 ust. 4 w związku z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Zaskarżony przepis stanowi, co następuje:
„§ 1. W wypadkach przewidzianych w dziale niniejszym można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym
wyrokiem.
§ 2. Na podstawie określonej w art. 4011 postępowanie może być wznowione również w razie zakończenia go postanowieniem”.
2.2. Istotą zarzutów stawianych przez skarżącego jest uznanie, że kwestionowana w skardze konstytucyjnej interpretacja art. 4011 oraz art. 399 § 1 i 2 k.p.c. ogranicza w sposób nieuzasadniony konstytucyjne wolności i prawa jednostki: prawo do wznowienia
postępowania w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku stwierdzającego niezgodność z Konstytucją normy prawnej,
która była podstawą wydania rozstrzygnięcia w sprawie skarżącego wywodzone z art. 190 ust. 4 Konstytucji, zasadę równości
(art. 32 ust. 1 Konstytucji), prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), wywodzoną z art. 77 ust. 2 Konstytucji zasadę niedopuszczalności
wyłączenia prawa do sądu, która może być uchylona tylko na mocy przepisów konstytucyjnych lub reguł mających umocowanie konstytucyjne
oraz zasadę nienaruszalności istoty wolności i praw – zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji).
3. Zaskarżone przepisy jako podstawa orzeczenia o prawach konstytucyjnych skarżącego.
3.1. W niniejszej sprawie zakwestionowano art. 4011 k.p.c. oraz art. 399 § 1 i 2 k.p.c. w odpowiednich zakresach znaczeniowych. Za podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego
prawa konstytucyjne skarżącego można uznać jedynie art. 4011 oraz art. 399 § 2 k.p.c., co wprost wynika z uzasadnienia ostatecznego orzeczenia, którego wydanie miało naruszyć konstytucyjne
prawa skarżącego. W sprawie, w której wniesiona została skarga konstytucyjna, brak jest natomiast podstaw, aby twierdzić,
że podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w K. był także art. 399 § 1 k.p.c. Konkluzja ta nie wynika przy
tym z błędnego sformułowania przez sąd podstaw prawnych swego rozstrzygnięcia, ale z samej treści tego przepisu.
3.2. Reasumując, w stanie faktycznym sprawy leżącej u podstaw rozpatrywanej skargi konstytucyjnej skarżący wniósł o wznowienie
postępowania klauzulowego na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w którym orzeczono niekonstytucyjność zakresową art.
7781 k.p.c. Przepisami, na podstawie których (w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji) wydano niekorzystne wobec skarżącego rozstrzygnięcie
(postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania), były:
– po pierwsze – art. 399 § 2 k.p.c., albowiem Sąd Apelacyjny w K. w uzasadnieniu do postanowienia z 12 lutego 2018 r. (sygn.
akt […]) przyjął, że wskazany przepis nie dotyczy wznowienia postępowań innych, aniżeli postępowanie jurysdykcyjne;
– po drugie – art. 4011 k.p.c., gdyż w ocenie wskazanego sądu przepis ten dotyczy wyłącznie wyroków Trybunału Konstytucyjnego, w których orzeka się
w sposób „prosty” o niezgodności zaskarżonych przepisów z wzorcami kontroli.
3.3. W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że postępowanie co do badania konstytucyjności art. 399 § 1 k.p.c. podlega umorzeniu
na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, albowiem ten przepis ani wprost, ani poprzez wykładnię przyjętą przez Sąd Apelacyjny
w K., nie miał zastosowania w sprawie skarżącego. W niniejszej sprawie rozpatrzeniu będzie podlegać zaś problem zgodności
z Konstytucją art. 399 § 2 oraz art. 4011 k.p.c.
4. Ocena konstytucyjności art. 399 § 2 k.p.c.
4.1. Uwaga wprowadzająca.
W ocenie Trybunału z zestawienia motywów Sądu Apelacyjnego w K. w odniesieniu do art. 399 § 2 k.p.c., przedstawionych w uzasadnieniu
postanowienia z 12 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania, z argumentacją skargi (w
szczególności zawartą na s. 9-10), wydaje się zasadne uwzględnienie zasady falsa demonstratio non nocet przy badaniu zakresu zaskarżenia tego przepisu i – w konsekwencji – jego zmodyfikowanie. W świetle dotychczasowego orzecznictwa
Trybunału Konstytucyjnego jest to dopuszczalne (por. np. wyroki z: 25 lipca 2013 r., sygn. SK 17/12, OTK ZU nr 6/A/2013, poz.
86 oraz 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20) i też zasadne, zwłaszcza że wyrok wydany w następstwie rozpoznania skargi konstytucyjnej
powinien być skorelowany z normą prawną zastosowaną w sprawie skarżącego.
4.2. Regulacje prawne w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności w postępowaniu cywilnym.
Postępowanie klauzulowe zostało uregulowane w dziale II („Tytuły egzekucyjne i klauzula wykonalności”) tytułu I („Przepisy
ogólne”) części trzeciej („Postępowanie egzekucyjne”) k.p.c., obejmującym art. 776-795.
Zgodnie z art. 776 k.p.c. podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy. Tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony
w klauzulę wykonalności, chyba że ustawa stanowi inaczej.
W literaturze (zob. P. Telenga, uwaga 1. do art. 776 k.p.c., [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany, t. 2, red. A. Jakubecki, Lex/el. 2018) wskazuje się na trzy zasadnicze warunki dopuszczalności egzekucji sądowej:
– istnienie ważnego tytułu egzekucyjnego, podlegającego wykonaniu w drodze egzekucji sądowej;
– nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności;
– wniosek wierzyciela o wszczęcie egzekucji lub żądanie przeprowadzenia egzekucji z urzędu.
W k.p.c. szczegółowo wymienione zostały tytuły egzekucyjne, do których zostały zaliczone:
– prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu orzeczenia sądów i ugody zawarte przed sądem (art. 777 § 1 pkt 1);
– prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu orzeczenia referendarzy sądowych (art. 777 § 1 pkt 11);
– inne orzeczenia, ugody i akty, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej (art. 777 § 1 pkt 3);
– określone rodzaje aktów notarialnych (art. 777 § 1 pkt 4-6 i § 2).
W myśl art. 781 § 1 k.p.c. tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu klauzulę wykonalności nadaje sąd pierwszej instancji,
w którym sprawa się toczyła lub toczy; sąd drugiej instancji nadaje klauzulę wykonalności, dopóki akta sprawy znajdują się
w tym sądzie, nie dotyczy to jednak Sądu Najwyższego oraz przypadków, o których mowa w art. 7781, art. 7782, art. 786, art. 787, art. 7871, art. 788 i art. 789 k.p.c.
Czynności w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności tytułom egzekucyjnym, o których mowa w art. 777 § 1 k.p.c., może wykonywać
referendarz sądowy (art. 781 § 11 k.p.c.).
Klauzulę wykonalności nadaje sąd w składzie jednego sędziego, na wniosek wierzyciela. Sąd z urzędu nadaje klauzulę wykonalności
tytułowi egzekucyjnemu wydanemu w postępowaniu, które zostało lub mogło być wszczęte z urzędu, a także innemu tytułowi egzekucyjnemu
w części, w jakiej obejmuje grzywnę lub karę pieniężną orzeczoną w postępowaniu cywilnym lub koszty sądowe w sprawach cywilnych
przysługujące Skarbowi Państwa (art. 782 § 1 k.p.c.).
Zgodnie z art. 7811 k.p.c. wniosek o nadanie klauzuli wykonalności sąd rozpoznaje niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie trzech dni
od dnia jego złożenia.
Postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności wymienia także tytuł egzekucyjny, a w razie potrzeby oznacza świadczenie podlegające
egzekucji i zakres egzekucji oraz wskazuje, czy orzeczenie podlega wykonaniu jako prawomocne, czy jako natychmiast wykonalne
(art. 783 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.).
Stosownie do art. 783 § 11 k.p.c.:
– niezwłocznie po ogłoszeniu postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności, a gdy ogłoszenia nie było niezwłocznie po jego
wydaniu, klauzulę wykonalności umieszcza się na tytule egzekucyjnym, a w przypadkach, o których mowa w art. 781 § 12 k.p.c., na zweryfikowanym przez sąd dokumencie uzyskanym z systemu teleinformatycznego potwierdzającym istnienie i treść
tytułu egzekucyjnego;
– klauzula wykonalności zawiera stwierdzenie, że tytuł egzekucyjny uprawnia do egzekucji, a w razie potrzeby – także informacje
wskazane w art. 783 § l k.p.c.;
– klauzulę wykonalności podpisuje sędzia albo referendarz sądowy.
Na postanowienie sądu co do nadania klauzuli wykonalności przysługuje zażalenie (art. 795 § 1 k.p.c.). Termin do wniesienia
zażalenia biegnie dla wierzyciela od dnia wydania mu tytułu wykonawczego lub zawiadomienia go o utworzeniu tytułu wykonawczego
w systemie teleinformatycznym albo od dnia ogłoszenia postanowienia odmownego, a gdy ogłoszenia nie było – od dnia doręczenia
tego postanowienia. Dla dłużnika termin ten biegnie od dnia doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji (art. 795 §
2 k.p.c.).
4.3. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu co do charakteru postępowania
klauzulowego.
4.3.1. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego konsekwentnie uznaje się, że nadanie klauzuli wykonalności jest aktem sądowym,
w którym sąd stwierdza, iż tytuł egzekucyjny przedstawiony przez wierzyciela nadaje się do wykonania i prowadzenie egzekucji
przeciwko dłużnikowi jest dopuszczalne oraz że orzeczenie to podlega wykonaniu jako prawomocne lub natychmiast wykonalne.
Nie budzi więc wątpliwości, że postanowienie sądu o nadaniu klauzuli wykonalności ma charakter orzeczenia sądowego – jest
realizacją funkcji jurysdykcyjnej, a nie administracyjnej (zob. wyroki TK z: 22 listopada 2010 r., sygn. P 28/08, OTK ZU nr
9/A/2010, poz. 105 oraz 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18, OTK ZU A/2019, poz. 35). Tym samym postępowanie związane z nadaniem
tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności ma charakter autonomiczny zarówno w stosunku do postępowania rozpoznawczego,
jak i do właściwego postępowania egzekucyjnego, którego celem jest przymusowe wyegzekwowanie świadczenia (zob. wyroki TK z
4 września 2006 r., sygn. P 2/06, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 98; 3 października 2017 r., sygn. SK 31/15 oraz 3 lipca 2019 r.,
sygn. SK 14/18).
4.3.2. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu w wyroku z 4 kwietnia 2000 r., nr skargi: 38670/97, Dewicka przeciwko Polsce
(Nowy Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór orzeczeń 1999-2004, oprac. M.A. Nowicki, Kraków 2005, s. 716 i n.) uznał, że „zakończenie fazy głównej postępowania nie zawsze oznacza rozstrzygnięcie
o prawie cywilnym w rozumieniu tego przepisu. Decyduje o tym moment, w którym dochodzone prawo staje się rzeczywiście skuteczne,
a więc kiedy roszczenie cywilne jest ostatecznie zaspokojone. W sprawach takich jak ta, gdy strona cywilna musi wszcząć odrębne
postępowanie egzekucyjne, należy uważać je za drugie stadium postępowania co do meritum i w rezultacie jego integralną część”.
4.4. Naruszenie standardu konstytucyjnego przez uniemożliwienie wznowienia postępowania klauzulowego.
4.4.1. Trybunał przypomina, że prawo do sądu jest jednym z podstawowych praw jednostki i jedną z fundamentalnych gwarancji praworządności.
Na gruncie przepisów konstytucyjnych z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36, ze zm.), w brzmieniu ustalonym
ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 75, poz. 444, ze zm.),
w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego prawo do sądu wyprowadzano z ich art. 1 i art. 56 ust. 1, tj. z zasady demokratycznego
państwa prawnego oraz z przepisu stanowiącego, iż wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy,
sądy powszechne i sądy szczególne (zob. np.: orzeczenia pełnego składu TK z 7 stycznia 1992 r., sygn. K 8/91, OTK w 1992 r.
cz. I, poz. 5 oraz 25 lutego 1992 r., sygn. K 3/91, OTK w 1992 r., cz. I, poz. 1, a także orzeczenie TK z 8 kwietnia 1997
r., sygn. K 14/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 16).
W obowiązującej Konstytucji prawo do sądu zostało wyrażone expressis verbis przez ustrojodawcę w art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2. Zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej „[k]ażdy ma prawo do
sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły
sąd”. Natomiast art. 77 ust. 2 stanowi, że „[u]stawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności
lub praw”.
W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego (zob. m.in. wyroki z: 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97, OTK
ZU nr 4/1998, poz. 50; 6 grudnia 2004 r., sygn. SK 29/04, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 114; 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05,
OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29; 19 września 2007 r., sygn. SK 4/06, OTK ZU nr 8/A/2007, poz. 98; 31 marca 2009 r., sygn. SK 19/08,
OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 29, 13 stycznia 2015 r., sygn. SK 34/12, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 1 i 22 października 2015 r., sygn.
SK 28/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 149, a także wyrok pełnego składu TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU nr
9/A/2007, poz. 108) na konstytucyjne prawo do sądu składa się w szczególności:
– po pierwsze – prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce
(niezależnym, bezstronnym i niezawisłym);
– po drugie – prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności;
– po trzecie – prawo do orzeczenia sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, w rozsądnym
terminie;
– po czwarte – prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy.
Podmiotem konstytucyjnego prawa do sądu jest „każdy”, tzn. każda jednostka, a także osoby prawne prawa prywatnego. Z brzmienia
art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji wynika, że prawo do sądu obejmuje „sprawy” dotyczące jednostki i innych podmiotów
tego prawa.
4.4.2. Konstytucja wprowadza domniemanie drogi sądowej, co jednak nie oznacza, że jakiekolwiek ograniczenia sądowej ochrony interesów
jednostki są niedopuszczalne. Ograniczenia te mogą bowiem wynikać z innych przepisów ustawy zasadniczej; w szczególnych (wyjątkowych)
warunkach może dojść do kolizji prawa do sądu z inną normą konstytucyjną, poddającą pod ochronę wartości o równym lub nawet
większym znaczeniu dla funkcjonowania państwa lub rozwoju jednostki. Konieczność uwzględnienia obu norm konstytucyjnych może
przemawiać za wprowadzeniem pewnych ograniczeń zakresu przedmiotowego prawa do sądu. Ograniczenia takie są dopuszczalne w
absolutnie niezbędnym zakresie, jeżeli urzeczywistnienie danej wartości konstytucyjnej nie jest możliwe w inny sposób. Muszą
one jednak spełniać warunki określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Mogą one zostać ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy,
gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska,
zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Nie mogą przy tym naruszać istoty tych wolności i praw,
które ograniczają (por. wyroki TK z 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97 oraz 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15, OTK ZU A/2017,
poz. 90).
Konstytucyjne prawo do sądu obejmuje zarówno prawo do wymiaru sprawiedliwości, czyli merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawach
z zakresu praw jednostki, jak i – co należy podkreślić – prawo do sądowej kontroli aktów (czynności albo ich braku), które
godzą w konstytucyjne prawa i wolności jednostki (por. wyrok TK z 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18).
Zakres dopuszczalnych ograniczeń prawa do sądu wyznacza ponadto art. 77 ust. 2 Konstytucji. Jego znaczenie polega na wyłączeniu
możliwości zamknięcia przez ustawę drogi sądowej w zakresie dochodzenia przez jednostkę jej konstytucyjnych wolności lub praw.
W tym miejscu Trybunał zaznacza, że chodzi tu zarówno o literalne brzmienie przepisu zawierającego taką normę, jak i o normę
wyprowadzoną wskutek wykładni odnośnego przepisu w orzecznictwie sądowym (por. wyroki TK z 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15
oraz 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18).
Należy także zauważyć, że omawianej wyżej materii dotyczy również art. 6 ust. 1 zdanie pierwsze Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3,
5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), który stanowi, co następuje:
„Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny
sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia
w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej”.
4.4.3. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego urzeczywistnienie konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu będzie obejmować wszelkie sytuacje
– bez względu na szczegółowe regulacje proceduralne, w których pojawia się konieczność rozstrzygania o prawach danego podmiotu
(w relacji do innych równorzędnych podmiotów lub w relacji do władzy publicznej), a jednocześnie natura danych stosunków prawnych
wyklucza arbitralność rozstrzygania o sytuacji prawnej podmiotu przez drugą stronę tego stosunku (por. wyroki TK 10 maja 2000
r., sygn. K 21/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 109; 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15 oraz 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18).
Jak trafnie zwrócił uwagę Trybunał w wyroku z 3 lipca 2019 r. o sygn. SK 14/18, postępowanie klauzulowe pozostaje w bardzo
silnym związku z postępowaniem rozpoznawczym. Chodzi w nim bowiem o zapewnienie efektywności ochrony prawnej w zakresie oznaczonym
w rozstrzygnięciu merytorycznym; podstawę egzekucji stanowi tytuł wykonawczy, tj. tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę
wykonalności. Co do zasady uzyskanie przez wierzyciela tytułu egzekucyjnego poprzedza jednak postępowanie rozpoznawcze, w
którym sąd rozstrzygnął wiążąco spór między stronami. Przed uruchomieniem egzekucji tytułowi egzekucyjnemu musi dodatkowo
zostać nadana klauzula wykonalności (art. 776 i n. k.p.c.), stanowiąca zezwolenie na zastosowanie przymusu państwowego w celu
jego wyegzekwowania. W postępowaniu klauzulowym sąd stwierdza, że tytuł egzekucyjny nadaje się do wykonania, prowadzenie egzekucji
przeciwko dłużnikowi jest dopuszczalne, a samo orzeczenie jest prawomocne lub natychmiast wykonalne. Nadanie klauzuli wykonalności
następuje postanowieniem, na które przysługuje zażalenie.
W kontekście powyższego Trybunał stwierdza, że postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności jest rozstrzygnięciem dotyczącym
położenia prawnego jednostki, a zatem jest rozstrzygnięciem o jej prawach, wolnościach lub obowiązkach. To zaś implikuje uznanie,
że zaskarżony art. 399 § 2 k.p.c. nie wyłącza wprost możliwości złożenia skargi o wznowienie postępowania klauzulowego. Jednakże
wariant interpretacyjny (przyjęty przez sąd wobec skarżącego) pozbawia jednostkę prawa do uruchomienia w tym zakresie owego
specjalnego postępowania sądowego, które stanowi implementację regulacji konstytucyjnej. Zamknięcie drogi do sądu polega tu
na tym, że jednostka nie może dochodzić przed sądem obrony swych praw podmiotowych, tj. nie może „wymusić” innymi środkami
prawnymi (z racji ich braku w k.p.c.) na sądzie prowadzącym postępowanie klauzulowe zrewidowania postanowienia o nadaniu klauzuli
wykonalności przeciw niej, podczas gdy – wskutek wyroku negatoryjnego Trybunału Konstytucyjnego – odpadła podstawa prawna
do wydania takiego rozstrzygnięcia.
W związku z powyższym – w ocenie Trybunału Konstytucyjnego – aby prawo do wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 190
ust. 4 Konstytucji, nie miało charakteru wyłącznie „fasadowego”, jednostka musi dysponować odpowiednimi środkami prawnymi,
które – w razie ziszczenia się przesłanki wskazanej w przywołanym przepisie ustawy zasadniczej – będzie mogła wykorzystać
w celu obrony swoich praw w związku z odnośnym wyrokiem negatoryjnym Trybunału.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowokonstytucyjnym niedopuszczalne jest zamknięcie drogi do sądu, gdy w grę wchodzi ewentualne
naruszenie konstytucyjnie chronionych wolności lub praw (zob. np. wyroki TK z: 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97; 18 lipca
2012 r., sygn. K 14/12, OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 82 oraz 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18). Z taką sytuacją mamy zaś do czynienia
w niniejszej sprawie, kiedy to skarżący nie miał skutecznej możliwości ochrony swoich praw majątkowych (tj. wznowienia postępowania
klauzulowego w celu uchylenia nadanej przeciwko niemu klauzuli wykonalności w związku z wyrokiem TK z 3 października 2017
r., sygn. SK 31/15), albowiem sąd – wbrew literalnemu brzmieniu art. 399 § 2 k.p.c. – odmówił udzielenia skarżącemu ochrony
w postaci rozpoznania skargi o wznowienie postępowania klauzulowego.
Obowiązująca Konstytucja wprowadza domniemanie drogi sądowej, wobec czego wszelkie ograniczenia sądowej ochrony interesów
jednostki wynikać muszą z przepisów ustawy zasadniczej i są dopuszczalne w absolutnie niezbędnym zakresie, jeżeli urzeczywistnienie
wartości konstytucyjnej kolidującej z prawem do sądu nie jest możliwe w inny sposób. W tym miejscu należy podkreślić, że ograniczenia
prawa do sądu nie tylko muszą spełniać warunki wskazane w art. 31 ust. 3 Konstytucji, lecz także uwzględniać treść art. 77
ust. 2 Konstytucji (zob. wyroki z: 10 maja 2000 r., sygn. K 21/99; 22 czerwca 2015 r., sygn. SK 29/13, OTK ZU nr 6/A/2015,
poz. 83; 3 października 2017 r., sygn. SK 31/15 oraz 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18). Przedmiot postępowania wywołanego skargą
o wznowienie postępowania klauzulowego ma charakter „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, a przez to wykładnia
art. 399 § 2 k.p.c., która wyłączałaby wznowienie postępowania klauzulowego na zasadzie art. 190 ust. 4 Konstytucji, będzie
podważać konstytucyjne prawo do sądu i stać w sprzeczności z konstytucyjnym zakazem zamykania drogi sądowej. Podstawowym prawem
jednostki jest bowiem możliwość weryfikacji wydanych wobec niej orzeczeń przez niezależny i niezawisły sąd w razie wyeliminowania
z obrotu prawnego podstawy prawnej ich wydania. Brak jest zaś konstytucyjnych wartości, które uzasadniałyby na gruncie k.p.c.
in toto osłabienie pozycji prawnoprocesowej strony postępowania cywilnego w postaci zamknięcia jej drogi sądowej w zakresie ochrony
jej prawa do wznowienia postępowania na podstawie wyroku negatoryjnego Trybunału Konstytucyjnego (in casu: nadania klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu przeciwko byłemu wspólnikowi spółki jawnej, niebędącemu już wspólnikiem
w chwili wszczęcia postępowania w sprawie, w której wydany został tytuł egzekucyjny przeciwko spółce jawnej).
4.4.4. Wziąwszy pod uwagę powyższe ustalenia, Trybunał stwierdza, że art. 399 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim wyłącza wniesienie skargi
o wznowienie postępowania na podstawie art. 4011 k.p.c. odnośnie do postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w
związku z art. 190 ust. 4 i art. 77 ust. 2 Konstytucji.
5. Ocena konstytucyjności art. 401
1
k.p.c.
5.1. Problem konstytucyjny.
Problemem konstytucyjnym wymagającym zbadania i rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny jest stwierdzenie:
– po pierwsze – czy w kontekście przysługujących jednostkom konstytucyjnych gwarancji wolności i praw dopuszczalne jest ograniczenie
prawa do ponownego rozpoznania sprawy rozstrzygniętej na podstawie aktu normatywnego uznanego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego
za niezgodny z Konstytucją, z tego powodu, że przyjęta w tymże wyroku redakcyjna formuła sentencji sprowadza się do stwierdzenia
niezgodności z Konstytucją określonej wykładni tego aktu, która nie powoduje utraty mocy obowiązującej samego przepisu;
– po drugie – czy w kontekście przysługujących jednostkom konstytucyjnych gwarancji wolności i praw dopuszczalne jest ograniczenie
prawa do ponownego rozpoznania sprawy zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym w postępowaniu klauzulowym.
Kwestionowana przez skarżącego interpretacja art. 4011 k.p.c., którą posłużył się Sąd Apelacyjny w K. w postanowieniu z 12 lutego 2018 r. (sygn. akt […]), rozstrzygającym o wolnościach
i prawach skarżącego, oparta została na uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r. w sprawie o sygn.
akt III PZP 2/09, mającej moc zasady prawnej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że wykładnia przepisów prawa należy przede wszystkim do sądów osądzających
konkretne sprawy, a sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy są bezwzględnie związane tylko takim orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego,
które w sposób trwały eliminuje zakwestionowane przepisy z obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej systemu prawnego, tj.
orzeczeniem o utracie mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Sąd Najwyższy
odwołuje się do stwierdzenia o zamkniętym katalogu uprawnień orzeczniczych Trybunału Konstytucyjnego, które zawiera art. 188
Konstytucji. Jest w nim mowa jedynie o uprawnieniu do orzekania o zgodności badanego przepisu z konstytucją, umową międzynarodową
albo z ustawą. Sąd Najwyższy uważa, że nie można w drodze wykładni funkcjonalnej rozciągać kompetencji Trybunału Konstytucyjnego
na możliwość wydawania orzeczeń interpretacyjnych. Najmocniejszy wyraz temu stanowisku dał Sąd Najwyższy, podejmując w dniu
17 grudnia 2009 r. wspomnianą uchwałę o następującej treści:
„Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego,
które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art.
4011 k.p.c.”.
Uchwała ta wzbudziła liczne kontrowersje i została powszechnie skrytykowana przez naukę prawa. W licznych glosach krytycznych
względem rzeczonego judykatu Sądu Najwyższego wskazywano m.in., że skutkiem wyroku o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego
jest możliwość wzruszenia indywidualnych rozstrzygnięć wydanych na podstawie takiego aktu, w szczególności w drodze wznowienia
postępowania (art. 190 ust. 4 Konstytucji). Skoro ten przepis Konstytucji udziela prawa do wznowienia, w przypadku stwierdzenia
niezgodności z Konstytucją „aktu normatywnego”, to tym bardziej prawo takie przysługuje w przypadku stwierdzenia niezgodności
z Konstytucją fragmentu aktu normatywnego, jakim jest norma prawna. Nie ma podstaw do uznania, że art. 190 ust. 4 Konstytucji
ogranicza prawo do wznowienia wyłącznie do sytuacji, w których skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest derogacja przepisu
prawa. Akcentowano także, że przyjęcie konstrukcji prawa podmiotowego na gruncie art. 190 ust. 4 Konstytucji determinuje konieczność
odrzucenia ekskluzywnej wykładni art. 4011 k.p.c., i nakaz zapewnienia realnej ochrony. Ustawodawcy pozostawiono wybór drogi restytucji zgodności z Konstytucją w ramach
indywidualnych rozstrzygnięć, jeżeli jednak zdecydował się on na procedurę wznowieniową, musi ona być efektywna (zob. glosy
do uchwały SN z 17 grudnia 2009 r. III PZP 2/09: J. Trzciński, „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” 2010, nr 2,
s. 158-162; M. Wiącek, „Przegląd Sejmowy” 2010, nr 3, s. 153-166; G.J. Wąsiewski, „Państwo i Prawo” 2010, nr 10, s. 136-142;
A. Kustra, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2010, nr 10, s. 103; M. Ziółkowski, „Przegląd Sejmowy” 2011, nr 5, s. 185-191 oraz
W. Białogłowski, A. Jaworski, „Orzeczenia interpretacyjne” Trybunału Konstytucyjnego – uwagi na marginesie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r., III PZP 2/09, „Przegląd Sądowy” 2010, nr 11-12, s. 67-83).
Odmiennie niż Sąd Najwyższy skutki wyroku interpretacyjnego Trybunału Konstytucyjnego ocenia również Naczelny Sąd Administracyjny.
Choć rozważany problem nie był przedmiotem bezpośrednich rozstrzygnięć sądów administracyjnych, to jednak stanowisko Naczelnego
Sądu Administracyjnego można wywnioskować z uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów z 28 czerwca 2010 r., o sygn. akt
II GPS 1/10 (ONSAiWSA nr 5/2010, poz. 81), której teza jest następująca:
„Przepis art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153,
poz. 1270 ze zm.) stanowi podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w każdym przypadku, gdy orzeczenie Trybunału
Konstytucyjnego o niezgodności przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania z Konstytucją, umową międzynarodową lub
ustawą, obejmuje akt normatywny, jaki stosował lub powinien zastosować sąd administracyjny lub organ administracji publicznej
w danej sprawie”.
W uzasadnieniu przedmiotowej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału
Konstytucyjnego art. 190 ust. 4 Konstytucji stanowi o prawie jednostki do przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją po stwierdzeniu
przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją prawnej podstawy orzeczenia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego
ustawa zwykła ma określać jedynie „zasady i tryb” wznawiania postępowania, gdyż Konstytucja przesądza o samym fakcie sanacji
indywidualnych stosunków prawnych, wyznaczając cel „wznowienia” w trybie procedur ukształtowanych w ustawach. Dlatego jakiekolwiek
ograniczenia art. 190 ust. 4 Konstytucji są dopuszczalne wówczas, gdy uzasadnia to dyspozycja konkretnego przepisu ustawy
zasadniczej, który wyłącza wznawianie postępowania jako sprzeczne z konstytucyjną istotą danej instytucji prawnej.
Przytoczona uchwała nie dotyczy zatem problemu samej dopuszczalności orzeczeń interpretacyjnych. Poglądy w niej zawarte, w
przeciwieństwie do stanowiska Sądu Najwyższego, świadczą jednak o tym, że Naczelny Sąd Administracyjny bardzo liberalnie i
szeroko interpretuje podstawy do wznowienia postępowania po wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Uchwała jest zatem przejawem
rozszerzania przez Sąd przesłanek wznowienia, a nie ich zawężania. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że art.
190 ust. 4 Konstytucji tworzy podmiotowe prawo publiczne do wznowienia postępowania po udzieleniu odpowiedzi na pytanie prawne
przez Trybunał Konstytucyjny. Zdaniem Sądu ustawą można tylko określać zasady i tryb wznowienia, bo sama wzruszalność została
rozstrzygnięta w Konstytucji. Nie przesądza się natomiast wyniku wznowionego postępowania. Konstytucja pozostawia ponowne
ukształtowanie indywidualnych stosunków prawnych sądowi.
5.2. Standard wynikający z art. 190 ust. 4 Konstytucji.
Skarżący wśród wzorców kontroli powołał art. 190 ust. 4 Konstytucji. Statuuje on prawo wzruszenia orzeczenia lub decyzji wydanych
na podstawie przepisu, którego niezgodność z Konstytucją orzekł Trybunał Konstytucyjny.
Zgodnie z utrwalonym poglądem Trybunału Konstytucyjnego prawo określone w art. 190 ust. 4 ustawy zasadniczej ma walor prawa
podmiotowego podlegającego ochronie za pomocą konstytucyjnych środków, w tym również skargi konstytucyjnej (zob. wyrok z 2
marca 2004 r., sygn. SK 53/03, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 16). Wznowienie postępowania przewidziane we wskazanym przepisie jest
szczególnego rodzaju instytucją prawną, określaną mianem uzdrowienia (sanacji) postępowania (sądowego, administracyjnego)
opartego na akcie normatywnym niezgodnym z normami hierarchicznie wyższymi. Trybunał Konstytucyjny podkreślał w swym orzecznictwie,
że regulacja ta stwarza możliwość ponownego rozpatrzenia danej sprawy na podstawie zmienionego stanu prawnego, ukształtowanego
w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (zob. postanowienie TK z 12 października 2011 r., sygn. SK 22/10, OTK ZU
nr 8/A/2011, poz. 91). Możliwość wznowienia postępowania jest ujęta jako „podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego” (zob.
wyroki TK z: 20 lutego 2002 r., sygn. K 39/00, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 4 oraz 7 września 2006 r., sygn. SK 60/05, OTK ZU
nr 8/A/2006, poz. 101). Publiczne prawo podmiotowe wynikające z art. 190 ust. 4 Konstytucji jest równocześnie ściśle powiązane
z gwarancjami wynikającymi z konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji). W orzecznictwie
Trybunału Konstytucyjnego ugruntował się pogląd upatrujący w możliwości skutecznego (efektywnego) wznowienia postępowania
z uwagi na „derogację trybunalską” komponentu prawa do sądu, zwłaszcza w aspekcie możliwości wszczęcia procedury sanacyjnej
oraz jej rzetelnego ukształtowania (zob. wyrok TK z 20 października 2009 r., sygn. SK 6/09, OTK ZU nr 9/A/2009, poz. 137).
Jak już podniesiono w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 lutego 2002 r. w sprawie o sygn. K 39/00, art. 190 ust. 4 Konstytucji
wskazuje na wyraźną wolę ustrojodawcy, aby sprawa już rozwiązana (rozstrzygnięta) na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją,
była poprawnie załatwiona, i to bez wykorzystania niezgodnego z Konstytucją przepisu. Istnieje bowiem prawo do kwestionowania
rozstrzygnięć ukształtowanych na podstawie niezgodnych z Konstytucją przepisów przed wydaniem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego,
stwierdzającego taką okoliczność. Wola ustrojodawcy wyraźnie w art. 190 ust. 4 Konstytucji wskazuje, że nie tylko jest dopuszczalne
rozpatrzenie sprawy w nowym stanie prawnym ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności
z Konstytucją, ale że możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego do ponownego rozpoznania
sprawy. Brak jest zatem jakichkolwiek podstaw, aby spod działania art. 190 ust. 4 ustawy zasadniczej wyłączać en bloc jakiekolwiek sytuacje, odnoszące się do wyłączenia działania tych przepisów w zależności od tego, jakich działów prawa czy
przedmiotu dotyczą. Nie ma więc w szczególności podstaw do tezy, że przepisy procedury czy przepisy o kosztach, na wypadek
stwierdzenia ich niezgodności z Konstytucją – nie dają prawa do wznowienia postępowania. Unormowane w art. 190 ust. 4 Konstytucji
prawo do ponownego rozpoznania sprawy ma odmienny charakter niż „zwykłe wznowienie”, które następuje z uwagi na nieuwzględnienie
przez sąd okoliczności już istniejącej w momencie orzekania. Wznowienie, o którym mówi art. 190 ust. 4 Konstytucji, następuje
wtedy, gdy orzeczenie o niezgodności z Konstytucją następuje po wydaniu orzeczenia. Przepis ten rodzi konstytucyjne prawo
– jeżeli rozstrzygnięcie oparto o przepis, co do którego w formalny sposób stwierdzono niezgodność z Konstytucją – zapewniające,
aby ostateczny skutek wymierzenia sprawiedliwości był zgodny z Konstytucją, poprzez zastosowanie mechanizmu ukształtowanego
w tym przepisie oraz w ustawach zwykłych, określających procedury: karną, cywilną, administracyjno-sądową i sądową.
5.3. Ocena zgodności art. 401
1
k.p.c. w rozumieniu wskazanym w
petitum
skargi z art. 190 ust. 4 Konstytucji.
Według uchwały Sądu Najwyższego (III PZP 2/09) „orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność
z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy
do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 4011 k.p.c.” Zważywszy na treść art. 190 ust. 4 Konstytucji, stanowisko to jest niezgodne z tym wzorcem kontroli.
Po pierwsze, art. 190 ust. 4 Konstytucji nie różnicuje wyroków Trybunału, na podstawie których można wznowić postępowanie.
Przepis ustawy, w tym art. 4011 k.p.c., nie może ograniczać prawa do restytucji przyznanego przez Konstytucję. Każdy wyrok Trybunału, w którym orzeczono
o niezgodności określonego przedmiotu kontroli z określonym wzorcem kontroli objęty jest art. 190 ust. 4 Konstytucji. Nieistotne
jest, czy wyrok taki dotyczy całego przepisu, jego części czy też określonego jego znaczenia. We wszystkich tych przypadkach
Trybunał dokonuje wykładni i ustala określone znaczenie przedmiotu kontroli, które uznaje za niezgodne z aktem normatywnym,
hierarchicznie wyższym. W każdym z tych przypadków, wyrok Trybunału stanowi z mocy art. 190 ust. 4 Konstytucji podstawę restytucji.
Stanowisko Trybunału w tej sprawie, na podstawie Konstytucji, ma walor rozstrzygający, ostateczny i powszechnie obowiązujący.
Po drugie, jeżeli w następstwie wyroku Trybunału może utracić moc obowiązującą cały przepis albo jego część, czego Sąd Najwyższy
nie kwestionuje, ani tego, że można w takich przypadkach wznowić postępowanie, to tym bardziej skutkiem wyroku Trybunału może
by utrata mocy obowiązującej określonej treści normatywnej odtworzonej z przepisu, co może również stanowić przesłankę restytucji.
Takie orzeczenie nie narusza niezawisłości sędziowskiej i sądowniczej swobody interpretacyjnej (por. jednak uchwała III PZP
2/09). Byłoby tak, gdyby jedna z kilku możliwych i dopuszczalnych konstytucyjnie wykładni była urzędowo narzucana przez Trybunał.
Tymczasem Trybunał nie wybiera jednej z kilku dopuszczalnych wykładni, ale rozstrzyga, która jest niezgodna z Konstytucją.
Pogląd taki podzielał również Sąd Najwyższy, wyrażając go w licznych orzeczeniach, co dowodzi, że pogląd Trybunału w niniejszym
wyroku pozostaje w zgodzie z konstytucyjnymi standardami niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów, także z punktu
widzenia sądów stosujących prawo (por. wyrok SN z 8 lipca 2008 r., I PO 1/08, OSNP 2009, nr 21-22, poz. 285; wyroki SN z 20
listopada 2008 r. ., III UO 6/08, III UO 10/08 i III UO 12/08, niepubl.; postanowienie SN z 11 marca 2009 r., II UZ 2/09,
niepubl.; uchwała SN z 9 czerwca 2009 r., II PZP 6/09, OSNP 2009, nr 21-22, poz. 275). W orzeczeniach tych przyjmowano, że
uznanie przepisu stanowiącego podstawę prawomocnego orzeczenia za niezgodny z Konstytucją stanowiło przesłankę wznowienia
postępowania niezależnie od tego, czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego miał charakter interpretacyjny, czy też uchylał zaskarżony
przepis w całości lub w części. Zdaniem Sądu Najwyższego w takich sytuacjach Trybunał orzeka o niezgodności aktu normatywnego
z Konstytucją, posługując się „oszczędzającą” system prawny instytucją wyroku interpretacyjnego, pozwalającego utrzymać zaskarżony
przepis w mocy, a wyeliminować z niego tylko te elementy, które prowadzą do niezgodnej z Konstytucją jego wykładni. Podobne
stanowisko można odczytać w cytowanej powyżej uchwale siedmiu sędziów NSA z 28 czerwca 2010 r. (II GPS 1/10). Naczelny Sąd
Administracyjny nie różnicuje wyroków Trybunału Konstytucyjnego na wyroki uchylające przepis, jego część lub określone znaczenie
i nie uzależnia możliwości wznowienia postępowania od postaci orzeczenia Trybunału, ale – w zgodzie z art. 190 ust. 4 Konstytucji
– stwierdza, że wznowienie postępowania następuje „w każdym przypadku”, gdy Trybunał orzeka o niezgodności aktu normatywnego,
który zastosował sąd administracyjny lub organ administracji publicznej w danej sprawie.
Podzielając to zapatrywanie należy dodać, że do kompetencji Trybunału – z mocy Konstytucji – należy orzekanie o zgodności
z Konstytucją norm prawnych. Z kolei kompetencja sądów, w tym Sądu Najwyższego, ogranicza się do ich stosowania. Wyznaczony
przez Trybunał Konstytucyjny zakres obowiązywania normy prawnej nie wyłącza jednak możliwości dokonywania przez sądy wykładni
przepisu w granicach określonych przez wyrok Trybunału. Jeżeli wyrok Trybunału stwierdzający niekonstytucyjność całego przepisu
nie narusza niezawisłości sędziowskiej, mimo że jest podstawą uchylenia ostatecznego sądowego orzeczenia w sprawie, to nie
może jej naruszać także wtedy, gdy dotyczy określonej treści normatywnej odtworzonej z przepisu. W jednym i drugim przypadku
sąd wydając ostatecznie orzeczenie, dokonał bowiem uprzednio wykładni, która doprowadziła do odkodowania normy prawnej, która
okazała się niezgodna z Konstytucją (lub innym aktem normatywnym, hierarchicznie wyższego rzędu niż kontrolowany).
Po trzecie, niezawisłość sędziowska, także w kontekście stosowania prawa, w tym jego wykładni, jest instytucją pełniącą wyłącznie
funkcję służebną wobec jedynego, rudymentarnego celu wymiaru sprawiedliwości, jakim jest realizacja konstytucyjnego prawa
jednostki do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z tym przepisem każdy ma prawo w szczególności do niezawisłego
sądu. Niezawisłość sędziowska, zagwarantowana przez art. 178 Konstytucji, na który tak często powoływał się Sąd Najwyższy
w uchwale III PZP 2/09, jest zatem tylko refleksem powołanego prawa. Swoboda wykładni sędziowskiej, możliwość wyrażania poglądów
prawniczych w formie orzeczeń, a przez to nadawania im waloru szczególnej powagi i stabilności w obrocie prawnym, nie stanowią
wartości konstytucyjnych, które mogą konkurować w jakimkolwiek zakresie z prawem jednostki do sądu, w tym prawem do wznowienia
postępowania, które zostało zakończone orzeczeniem opartym na regule niezgodnej z Konstytucją. Prawo jednostki do wydania
orzeczenia w jej sprawie również na podstawie przepisu w rozumieniu zgodnym z Konstytucją musi mieć pierwszeństwo przed sędziowską
satysfakcją płynącą z niewzruszalności wydanego orzeczenia. Pierwszeństwo przed nią ma także spójność systemu prawnego, przejawiająca
się w harmonijnej, hierarchicznej zgodności reguł normatywnych niższego rzędu z regułami normatywnymi wyższego rzędu, którą
chroni Trybunał Konstytucyjny, wydający wyroki o niezgodności w szczególności z Konstytucją, nie tylko przepisu czy jego części,
ale także jego określonego znaczenia.
Po czwarte, Trybunał Konstytucyjny, rozpatrując zagadnienie zgodności przepisu z aktem normatywnym wyższego rzędu, zawsze
musi dokonywać wykładni tego przepisu oraz stosownych wzorców kontroli. Ocena znaczenia przedmiotu kontroli wymaga jego uprzedniej
wykładni. Praktyka taka jest podyktowana jedynie pragmatyką postępowania, wartościami pewności i bezpieczeństwa obrotu prawnego
i dopóty temu służy, może być stosowana. Trybunał Konstytucyjny może jednak zawsze samodzielnie, bez oglądania się na orzecznictwo
ustalić znaczenie kontrolowanego przepisu i ocenić jego zgodność z aktem normatywnym hierarchicznie wyższym. W tym kontekście
na nieporozumieniu polega stwierdzenie Sądu Najwyższego, zgodnie z którym wyroki interpretacyjne (wykładnicze) Trybunału prowadzą
do „bezpodstawnego pominięcia suwerennego ustawodawcy wyłącznie uprawnionego do stanowienia prawa i jest obarczona ryzykiem
stanowienia prawa, które nie należy do konstytucyjnych ani ustawowych uprawnień Trybunału Konstytucyjnego” (III PZP 2/09).
Przede wszystkim sam Sąd Najwyższy, nadając w swoich orzeczeniach przepisom pośrednio (postanowienia, wyroki) albo bezpośrednio
(uchwały), wiążące dla Sądu Najwyższego, ale przez to, w praktyce, także dla pozostałych uczestników obrotu prawnego znaczenie,
może być adresatem tego zarzutu. Zagadnienie prawotwórstwa sądowego w Polsce nie jest nowe i doczekało się wielu wypowiedzi
w piśmiennictwie. Nie sposób go jednak w tym miejscu szerzej rozwijać. Nie trzeba także szerzej uzasadniać stwierdzenia, że
Trybunał Konstytucyjny, uchylając przedmiot kontroli, kształtuje system normatywny, co pozostaje w zgodzie z jego główną,
konstytucyjną kompetencją.
Po piąte, art. 190 ust. 4 Konstytucji, wbrew stanowisku Sądu Najwyższego (III PZP 2/09), nie stanowi o wyjątku, lecz o zasadzie,
która ma szeroką konstytucyjną gwarancję regulacji na poziomie ustawy. W myśl utrwalonego orzecznictwa Trybunału, przepis
ten stanowi o konstytucyjnym prawie podmiotowym do wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądu, ostatecznej decyzji administracyjnej
lub rozstrzygnięcia w innej sprawie na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.
Po szóste, prawo podmiotowe do wzruszenia prawomocnego orzeczenia na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności
z Konstytucją określonego przepisu może podlegać ograniczeniom, ale – w myśl art. 31 ust. 3 Konstytucji – może to nastąpić
tylko w formie ustawy, a nie na podstawie orzecznictwa sądowego, w tym orzeczeń Sądu Najwyższego.
5.4. Naruszenie standardu konstytucyjnego przez uniemożliwienie wznowienia postępowania na podstawie wyroku Trybunału orzekającego
o niezgodności z Konstytucją określonego znaczenia aktu normatywnego.
Artykuł 190 ust. 4 Konstytucji może znaleźć zastosowanie za każdym razem, gdy Trybunał Konstytucyjny stwierdzi hierarchiczną
niezgodność norm, bez względu na redakcyjną formułę sentencji.
Prawo podmiotowe jednostek do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie
określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania wskutek orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności
z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie
sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, ma charakter autonomiczny. Prawo to bowiem
przyznaje Konstytucja w art. 190 ust. 4 i jego ograniczenie dopuszczalne jest tylko w wyjątkowych sytuacjach – wyłącznie po
spełnieniu wymagań określonych w Konstytucji.
Na gruncie procedury cywilnej art. 4011 k.p.c. jest jednym z instrumentów mogących służyć realizacji prawa podmiotowego określonego w art. 190 ust. 4 Konstytucji.
Skoro zatem przepis ten w założeniu ustawodawcy służyć ma realizacji wolności i praw konstytucyjnych – jako wykreowane do
tego narzędzie wzruszania orzeczeń sądowych – to nie może ten właśnie przepis, jako przepis ustawy zwykłej, ograniczać przepisu
konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny stwierdza jednak, że do takiego niezgodnego z Konstytucją skutku w postaci ograniczenia
wolności i praw konstytucyjnych doszło poprzez nadanie art. 4011 k.p.c. uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt III PZP 2/09 określonego
rozumienia w utrwalonej praktyce sądowej.
Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie wyjaśniał już relację, jaka zachodzi pomiędzy art. 190 ust. 4 Konstytucji a art.
4011 k.p.c. (zob. wyrok z 2 marca 2004 r. sygn. SK 53/03 i przywołane tam orzecznictwo). Trybunał Konstytucyjny uznaje, że zachowują
one aktualność również na tle niniejszej sprawy. Kwestionowane w skardze konstytucyjnej rozumienie art. 4011 k.p.c. oparte jest na nieprawidłowym założeniu.
Po pierwsze – dlatego, że dopuszcza możliwość wykładni zasady konstytucyjnej poprzez treść regulacji ustawy zwykłej (k.p.c.),
co przeczy hierarchii źródeł prawa.
Po drugie – pogląd ten pomija fakt, że Konstytucja formułuje cele, które muszą być osiągnięte w systemie prawa i obrocie prawnym,
natomiast zadaniem systemu prawnego uformowanego przez akty legislacyjne i praktykę ich stosowania jest – zgodnie ze wskazaniem
wynikającym w tym wypadku z reguły éffet utile – zakaz traktowania per non est norm konstytucyjnych (czy ich fragmentów), z uwagi na ograniczającą wykładnię przepisu ustawy zwykłej, jej braki lub luki.
Limitowanie możliwości skorzystania z prawa do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia poprzez
utrwaloną przez Sąd Najwyższy wykładnię art. 4011 k.p.c. jest ograniczeniem prawa podmiotowego, wyznaczonego przez art. 190 ust. 4 Konstytucji nie znajdującym uzasadnienia.
Wziąwszy pod uwagę powyższe ustalenia, Trybunał stwierdza, że art. 4011 k.p.c. w zakresie, w jakim nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny
wyroku orzekającego o niezgodności z Konstytucją określonego znaczenia aktu normatywnego, jest niezgodny z art. 190 ust. 4
Konstytucji.
6. Umorzenie postępowania w pozostałym zakresie.
Orzeczona niezgodność zakresowa art. 399 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 4 i art. 77 ust. 2 Konstytucji
oraz art. 4011 k.p.c. z art. 190 ust. 4 Konstytucji przekłada się na zbędność orzekania odnośnie do badania zgodności kwestionowanej regulacji
z pozostałymi wzorcami kontroli. Tym samym niniejsze postępowanie – w zakresie badania zgodności art. 399 § 2 k.p.c. z art.
32 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz art. 4011 k.p.c. z art. 32 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji – podlega umorzeniu na podstawie art.
59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK.
Skutkiem niniejszego wyroku nie jest utrata mocy obowiązującej przez art. 399 § 2 oraz art. 4011 k.p.c., a tylko wyeliminowanie treści normatywnych tych przepisów, które zostały wskazane w sentencji orzeczenia Trybunału
jako niekonstytucyjne. Tym samym niedopuszczalne w świetle Konstytucji są normy prawne, które wyłączają: wniesienie skargi
o wznowienie postępowania na podstawie art. 4011 k.p.c. odnośnie do postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, jak też wznowienie postępowania na
podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w którym orzeczono o niezgodności z wzorcem kontroli przedmiotu kontroli w określonym
zakresie lub określonej interpretacji.
W odniesieniu do skarżącego wydany wyrok stanowi podstawę do wznowienia postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania
klauzulowego, stosownie do art. 190 ust. 4 Konstytucji.
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji.
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.