W skardze konstytucyjnej z 18 października 2011 r. J.D.H. oraz J.H. (dalej: skarżący) wnieśli o zbadanie zgodności art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, o którym mowa w art. 54 k.p.k., z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji.

Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2012 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, ponieważ zakwestionowany art. 56 § 3 k.p.k. nie był podstawą orzeczenia w sprawie skarżącego.

Postanowienie Trybunału zostało zaskarżone zażaleniem z 23 kwietnia 2012 r. W ocenie skarżących ani z art. 79 ust. 1 Konstytucji, ani z art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) „nie wynika, aby warunkiem wniesienia skargi konstytucyjnej, kwestionującej ustawę, na podstawie której orzeczono ostatecznie o prawach skarżących określonych w Konstytucji, było uprzednie złożenie przez nich środka odwoławczego niedopuszczalnego z mocy ustawy i uzyskanie ostatecznego rozstrzygnięcia co do tego środka”. Zdaniem skarżących zakwestionowane postanowienie o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest „błędne także z tej przyczyny, że art. 78 Konstytucji RP dopuszcza wyjątki od zasady dwuinstancyjności, i takim właśnie wyjątkiem jest art. 56 § 3 k.p.k.”.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji, przedmiotem skargi konstytucyjnej jest ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji.

Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie Trybunału poglądem, pomiędzy zaskarżonym przepisem a orzeczeniem wydanym w sprawie oraz konstytucyjnym prawem lub wolnością muszą zachodzić następujące zależności. Po pierwsze, zaskarżony przepis stanowił podstawę prawną ostatecznego orzeczenia, z wydaniem którego skarżący wiąże naruszenie przysługujących mu konstytucyjnych praw i wolności. Po drugie, przyczyna zarzucanego naruszenia konstytucyjnych praw lub wolności tkwi w treści zaskarżonego przepisu. Po trzecie, warunkiem koniecznym merytorycznego rozpoznania skargi jest uzyskanie przez skarżącego orzeczenia, którego podstawę stanowił zaskarżony przepis.

Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie powyższe stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wymaga pewnych modyfikacji, gdy – jak w rozpatrywanym przypadku – zaskarżony przepis expressis verbis wyklucza wniesienie środka odwoławczego, czyniąc ten środek odwoławczy oczywiście niedopuszczalnym.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy w Poznaniu – Wydział III Karny postanowieniem z dnia 25 lipca 2011 r. (sygn. akt III Kop. 145/11), wydanym na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., odmówił dopuszczenia skarżących do udziału w sprawie w charakterze oskarżycieli posiłkowych. Skarżący nie wnieśli zażalenia na to postanowienie, a zatem nie uzyskali orzeczenia wydanego na podstawie zakwestionowanego art. 56 § 3 k.p.k. Powyższe ustalenia nie budzą żadnych wątpliwości.

Niemniej, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że art. 79 ust. 1 Konstytucji nie wymaga, aby skarżący uzyskał „ostateczne orzeczenie” wydane przez sąd lub organ administracji publicznej, lecz by sąd lub organ administracji publicznej „orzekł ostatecznie” o prawach lub wolnościach skarżącego określonych w Konstytucji. Ustalenie, czy sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych prawach (obowiązkach) lub wolnościach skarżącego, następuje na podstawie odnośnych ustawowych przepisów proceduralnych. Postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 25 lipca 2011 r. jest orzeczeniem, którym sąd ten orzekł ostatecznie o konstytucyjnych prawach lub wolnościach skarżących, o czym świadczą następujące okoliczności. Po pierwsze, zgodnie z art. 56 § 3 k.p.k. na postanowienie sądu wydane na podstawie § 2 tego przepisu zażalenie nie przysługuje. Po wtóre zaś, Sąd Okręgowy w Poznaniu orzekł, że skarżący nie mogą brać udziału w postępowaniu, a zatem rozstrzygnął o konstytucyjnym prawie skarżących do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), którego integralnym elementem jest prawo do sprawiedliwego procesu, wymagającego między innymi zapewnienia stronie adekwatnych środków zaskarżenia.

Zdaniem Trybunału przepis art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej czyni „ustawę” lub „inny akt normatywny”, nie zaś przepis ustawy lub przepis innego aktu normatywnego. Więcej, z orzecznictwa Trybunału wynika, że przedmiotem kontroli są normy zrekonstruowane na podstawie przepisu lub przepisów. W przypadku zatem, gdy zaskarżony przepis wyraźnie zamyka skarżącym drogę do zaskarżenia postanowienia, którym sąd orzekł o konstytucyjnym prawie do sądu, należy przyjąć, że podstawą rekonstrukcji normy są podlegającej kontroli Trybunału przepisy art. 56 § 2 i 3 k.p.k. W tej sytuacji należy przyjąć, że Sąd Okręgowy w Poznaniu orzekł ostatecznie o prawie skarżących do sądu na podstawie tych przepisów.

W zaskarżonym postanowieniu z dnia 12 kwietnia 2012 r. Trybunał przyjął, że „jeżeli obowiązujące procedury stwarzają zainteresowanemu prawo skierowania sprawy do sądu i istnieje szansa uzyskania w sprawie prawomocnego wyroku, to należy uznać, że art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 46 ust. 1 ustawy o TK stwarzają obowiązek uprzedniego wyczerpania tej drogi postępowania”. W ocenie Trybunału w składzie rozpoznającym niniejsze zażalenie, samo brzmienie zaskarżonego przepisu w sposób oczywisty uniemożliwia skarżącym skierowanie sprawy do sądu, a przez to pozbawia ich szansy uzyskania rozstrzygnięcia sądu. Trzeba zatem przyjąć, że skarżący nie byli obowiązani do uprzedniego wyczerpania drogi prawnej przez złożenie zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 25 lipca 2011 r. jako warunku merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej.

Powyższa wykładnia art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 46 ust. 1 ustawy o TK ma zastosowanie wyłącznie w okolicznościach takich, jak w niniejszej sprawie, a mianowicie wtedy, gdy przepis prawa procesowego wyraźnie wyklucza dopuszczalność wniesienia środka zaskarżenia na postanowienie sądu.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

W skardze konstytucyjnej z 18 października 2011 r. J.D.H. oraz J.H. (dalej: skarżący) wnieśli o zbadanie zgodności art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 3 k.p.k. i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, o którym mowa w art. 54 k.p.k., z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji.

Skarga konstytucyjna sformułowana została w związku z następującym stanem faktycznym. Skarżący, krewni zmarłej pokrzywdzonej, złożyli oświadczenie o przystąpieniu w charakterze oskarżycieli posiłkowych do sprawy o określenie według prawa polskiego kwalifikacji prawnej czynów przypisanych Jakubowi T., skazanemu wyrokiem Sądu Koronnego w Exter z 28 stycznia 2008 r. (sygn. akt T20077073), oraz określenie podlegających wykonaniu kar. Sąd Okręgowy w Poznaniu – Wydział III Karny postanowieniem z 25 lipca 2011 r. (sygn. akt III Kop. 145/11) odmówił skarżącym udziału w postępowaniu w charakterze oskarżycieli posiłkowych.

W skardze konstytucyjnej skarżący oświadczyli, że środek zaskarżenia na postanowienie z 25 lipca 2011 r. (sygn. akt III Kop. 145/11) nie został wniesiony, a za ostateczne orzeczenie w swojej sprawie uznają właśnie to rozstrzygnięcie.

Skarżący wskazali, że choć postępowanie w sprawie dopuszczenia oskarżyciela posiłkowego do udziału w sprawie ma charakter incydentalny, to jednak należy zapewnić w nim gwarancje proceduralnej kontroli rozstrzygnięć wydanych przez sąd pierwszej instancji. W skardze konstytucyjnej zarzucono naruszenie prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji) w związku z zasadą dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji), prawem do sprawiedliwego rozpoznania sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji), a także zasadami proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji) oraz demokratycznego państwa prawnego w aspekcie „ochrony zaufania obywatela do organów państwa i rzetelnego (uczciwego) wymiaru sprawiedliwości” (art. 2 Konstytucji).

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:

Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji, skarga konstytucyjna inicjuje procedurę, której celem jest zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów stanowiących podstawę ostatecznego orzeczenia o prawach skarżącego. Przedmiot skargi konstytucyjnej determinuje wymogi formalne, których spełnienie jest konieczne dla jej dopuszczalności.

Podstawą odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej jest niespełnienie przesłanki formalnej z art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK), polegającej na konieczności uzyskania ostatecznego orzeczenia wydanego na podstawie zaskarżonego przepisu.

Skarżący wskazują, że ostatecznym orzeczeniem w ich sprawie jest postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu – Wydział III Karny z 25 lipca 2011 r. (sygn. akt III Kop. 145/11), którym sąd ten odmówił dopuszczenia skarżących do udziału w sprawie w charakterze oskarżycieli posiłkowych. Jednak orzeczenie to nie zostało wydane na podstawie zakwestionowanego przepisu, lecz w oparciu o wskazany wprost w sentencji art. 56 § 2 k.p.k.

Objęty zaskarżeniem art. 56 § 3 k.p.k. stanowi: „na postanowienie sądu wydane na podstawie § 1, a także na postanowienie sądu wydane na podstawie § 2, jeżeli dotyczy oskarżyciela posiłkowego określonego w art. 54 lub art. 55 § 3 – zażalenie nie przysługuje”. Zatem nie budzi wątpliwości, że postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu – Wydział III Karny z 25 lipca 2011 r. (sygn. akt III Kop. 145/11) o odmowie dopuszczenia skarżących do udziału w sprawie w charakterze oskarżycieli posiłkowych nie zostało wydane na podstawie kwestionowanego przepisu. Skarżący nie wnieśli zażalenia na to postanowienie, a zatem nie uzyskali rozstrzygnięcia wydanego w oparciu o art. 56 § 3 k.p.k.

Tymczasem, jak wynika z art. 79 ust. 1 Konstytucji, skarga konstytucyjna jest dopuszczalna, gdy skarżący uzyskał ostateczne orzeczenie wydane przez sąd lub organ administracji publicznej. Natomiast art. 46 ust. 1 ustawy o TK dopuszcza wniesienie skargi konstytucyjnej od „prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia”, wprowadza też wymaganie „wyczerpania drogi prawnej”. Jeżeli obowiązujące procedury stwarzają zainteresowanemu prawo skierowania sprawy do sądu i istnieje szansa uzyskania w sprawie „prawomocnego wyroku”, to należy uznać, że art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 46 ust. 1 ustawy o TK stwarzają obowiązek uprzedniego wyczerpania tej drogi postępowania. Wyliczenie zawarte w art. 46 ust. 1 ustawy o TK daje wyraz konstytucyjnej zasadzie, w myśl której wnoszenie skargi konstytucyjnej jest przedwczesne, gdy istnieje jeszcze możliwość rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu sądowym. W świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynikający z art. 46 ust. 1 ustawy o TK obowiązek wyczerpania przysługującej drogi prawnej wyklucza wniesienie skargi konstytucyjnej od tych prawomocnych wyroków, ostatecznych decyzji lub innych ostatecznych rozstrzygnięć, które stały się prawomocne lub ostateczne dlatego, że zainteresowany nie wykorzystał bądź wykorzystał niewłaściwie możliwości wyczerpania całego dostępnego toku instancji w postępowaniu administracyjnym czy sądowym (postanowienie TK z 4 sierpnia 1998 r., Ts 55/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 85).

Mając powyższe na względzie, Trybunał Konstytucyjny w oparciu o art. 36 ust. 3 w zw. z art. 49 ustawy o TK odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.