1. W skardze konstytucyjnej z 12 kwietnia 2017 r. spółki […] (dalej: skarżące) wniosły o zbadanie zgodności:
1) art. 240 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. Nr 60, poz. 535, ze zm.; dalej: p.u.), w brzmieniu
obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w związku z art. 449 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.
U. poz. 978, ze zm.; dalej: p.r.) w zakresie, w jakim art. 240 pkt 2 i 3 p.u. znajduje zastosowanie do postępowań, w których
przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie
mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel
winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzyciela określenia wierzytelności, z
art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art.
21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji,
2) art. 240 pkt 2 i 3 p.u., w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie
do postępowań, w których przed dniem 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona
zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje
rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzyciela
określenia wierzytelności, z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także
art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji,
3) art. 242 p.u., w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania
wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków
formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, z art. 77 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust.
3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1
Konstytucji.
1.1. Skarżące wniosły skargę konstytucyjną w przewidzianym ustawowo terminie, a także wyczerpały przysługującą im drogę sądową
w wyniku uprawomocnienia się orzeczenia sądu drugiej instancji.
1.2. Efektem prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji było oddalenie zażalenia na zarządzenie sędziego-komisarza w przedmiocie
zwrotu zgłoszenia wierzytelności. Nieuwzględnienie zażalenia wyłączyło możliwość podmiotom uprawnionym dochodzenia wierzytelności
z masy upadłościowej.
1.3. Skarżące zarzuciły przepisom stanowiącym przedmiot kontroli naruszenie następujących norm konstytucyjnych:
– prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji);
– zakazu zamykania drogi sądowej (art. 77 ust. 2 Konstytucji);
– zasady równości ochrony praw ekonomicznych (art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji);
– zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji);
– zasady proporcjonalności ograniczenia praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji);
– zasady przyzwoitej legislacji (art. 2 Konstytucji).
2. W piśmie z 8 czerwca 2020 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszej sprawie.
3. Prokurator Generalny (dalej: PG) w piśmie z 29 października 2020 r. zajął stanowisko, że postępowanie powinno zostać umorzone
z powodu niedopuszczalności wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji
i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).
Wedle stanowiska zaprezentowanego przez PG, w odniesieniu do art. 240 pkt 2 i 3 p.u. w związku z art. 449 p.r. oraz do samoistnie
przytoczonego art. 240 pkt 2 i 3 p.u. postępowanie podlega umorzeniu. PG wskazał, że normy zawarte w tych przepisach nie były
podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia. Błędnie oznaczono przedmiot kontroli, co naruszyło art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Z pisemnych motywów orzeczeń w sprawach skarżących wprost wynikało, że powodem zwrotu zgłoszenia wierzytelności było niedochowanie
wymogów określonych przez art. 239, a nie art. 240 pkt 2 i 3 p.u.
PG wniósł również o umorzenie ostatniego przedmiotu kontroli, tj. art. 242 p.u. Jako powód wskazał naruszenie przez skarżące
art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, tj. niedostateczne uzasadnienie zarzutów wobec tego przepisu.
Ostatnim argumentem PG było zwrócenie uwagi na ogólne działanie skarżących w sprawie swoich interesów, a w szczególności na
brak ich staranności w postępowaniu poprzedzającym złożenie skargi konstytucyjnej.
4. Marszałek Sejmu (dalej: Sejm) w piśmie z 19 stycznia 2022 r. zajął stanowisko, wedle którego:
– art. 242 p.u., w brzmieniu obowiązującym sprzed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania
wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków
formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, jest zgodny z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku
z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji;
– w pozostałym zakresie postępowanie powinno zostać umorzone z powodu niedopuszczalności wydania wyroku, na podstawie art.
59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK.
4.1. Umorzenie postępowania w zakresie art. 240 pkt 2 i 3 p.u. sprzed 2016 r. w związku z art. 449 p.r. oraz samoistnie przytoczonego
art. 240 prawa upadłościowego sprzed 2016 r. wynika z aktualizacji trzech formalnoprawnych przesłanek:
– nie istnieje norma, o której kontrolę wnoszą skarżące, co implikuje niemożliwość uznania jej za podstawę orzeczenia naruszającego
konstytucyjne wolności i prawa;
– przedmiot kontroli nie jest związany z orzeczeniem i ewentualne usunięcie go z systemu prawnego nie spowoduje zmiany treści
rozstrzygnięcia;
– skarga konstytucyjna nie zawiera adekwatnego i wyczerpującego uzasadnienia oraz dostatecznej argumentacji na poparcie przedstawionych
zarzutów.
4.2. W kwestii art. 242 p.u. Sejm wniósł o uznanie tego przepisu za zgodny z konstytucyjnymi zasadami prawa do sądu, zakazu
ustawowego zamykania drogi sądowej, a także równości oraz zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa.
Sejm zwrócił uwagę, że zwrot pisma bez uprzedniego wezwania do wyeliminowania błędów jest dopuszczalny m.in. ze względu na
szybkość postępowania. Tym bardziej dopuszczalność tego typu zabiegów ma miejsce, gdy strona jest reprezentowana przez profesjonalnego
pełnomocnika, którego zadaniem jest należyta staranność.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
Przedmiotem kontroli konstytucyjności są przepisy ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Nr 60, poz. 535, ze
zm.; obecnie: Dz. U. z 2025 r. poz. 614, ze zm.; dalej p.u. lub prawo upadłościowe), w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia
2016 r., oraz ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. poz. 978, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2024 r.
poz. 1428, ze zm.; dalej p.r. lub prawo restrukturyzacyjne).
Za niezgodne z ustawą zasadniczą wskazuje się:
– art. 240 pkt 2 i 3 p.u., w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w związku z art. 449 p.r. w zakresie, w jakim
znajduje zastosowanie do postępowań, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji,
gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie
wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania
przez wierzyciela określenia wierzytelności,
– samoistnie przytoczony art. 240 pkt 2 i 3 p.u. w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do postępowań, w których przed
1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła
powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel
winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzyciela określenia wierzytelności,
– art. 242 p.u. w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego,
którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu.
1.1. Brzmienie przepisów przed 2016 r. było następujące:
– art. 240 pkt 2 i 3 p.u.: „W zgłoszeniu wierzytelności należy podać: (…)
2) określenie wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi oraz wartość wierzytelności niepieniężnej;
3) dowody stwierdzające istnienie wierzytelności”;
– art. 449 p.r.: „W sprawach, w których przed dniem wejścia w życie ustawy wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, stosuje
się przepisy dotychczasowe”;
– art. 242 p.u.: „Jeżeli zgłoszenia wierzytelności dokonuje przedsiębiorca lub wierzyciel reprezentowany przez pełnomocnika
procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, zgłoszenie wierzytelności nieodpowiadające wymaganiom określonym w art.
239 i 240 lub zawierające inne braki uniemożliwiające nadanie zgłoszeniu biegu podlega zwrotowi bez wzywania do jego uzupełnienia”.
1.1.1. Obecnie art. 240 pkt 2 i 3 p.u. brzmi: „W zgłoszeniu wierzytelności należy podać: (…)
2) określenie wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi oraz wartość wierzytelności niepieniężnej;
3) dowody stwierdzające istnienie wierzytelności; jeżeli wierzytelność została uznana w spisie wierzytelności sporządzonym
w postępowaniu restrukturyzacyjnym, wystarczające jest powołanie się na tę okoliczność”.
Brzmienie art. 449 p.r. nie uległo zmianie, natomiast art. 242 p.u. został uchylony.
1.1.2. Brzmienie art. 242 p.u. od 1 stycznia 2016 r., a przed uchyleniem było następujące: „Jeżeli zgłoszenia wierzytelności
dokonuje wierzyciel reprezentowany przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, lub osoba posiadająca
licencję doradcy restrukturyzacyjnego, zgłoszenie wierzytelności nieodpowiadające wymaganiom określonym w art. 239 i art.
240 lub zawierające inne braki uniemożliwiające nadanie zgłoszeniu biegu podlega zwrotowi bez wzywania do jego uzupełnienia”.
1.2. Skarżące zarzucają brak zgodności z ustawą zasadniczą powyższym przepisom w ich brzmieniu sprzed 2016 r. Charakter norm
kontrolowanych w niniejszym postępowaniu dotyczy norm proceduralnych związanych z prawidłowym zgłoszeniem wierzytelności oraz
ewentualną reakcją na uchybienia przepisom.
Art. 240 p.u. określał konieczność spełniania przez zgłoszenie wierzytelności zarówno ogólnych wymogów pisma procesowego,
o których mowa w art. 126 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze
zm.; dalej: k.p.c. lub Kodeks postępowania cywilnego), jak i regulacji szczególnych określonych przez prawo upadłościowe,
zwłaszcza art. 239 i art. 240. Art. 240 pkt 2 p.u. normował wymóg określenia wierzytelności, którego istota odnosiła się do
oznaczenia jej w kwocie polskich złotych. Art. 240 pkt 3 p.u. regulował konieczność wskazania dowodów stwierdzających istnienie
wierzytelności. Dowody powinny odpowiadać wymogom art. 239 p.u. (obecnie uchylonego), ale również dodatkowo mogły mieć formę
przewidzianą przez Kodeks postępowania cywilnego (por. P. Zimmerman, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2014).
Obecne brzmienie art. 240 pkt 2 p.u. się nie zmieniło. Jeżeli chodzi o art. 240 pkt 3 p.u., to jego treść zasadniczo nie uległa
zmianie poza doprecyzowaniem, że jeżeli wierzytelność została uznana w spisie wierzytelności sporządzonym w postępowaniu restrukturyzacyjnym,
wystarczające jest powołanie się na tę okoliczność.
Brzmienie art. 449 p.r. nie zmieniło się i pozostaje takie samo jak przed 2016 r. Przepis ten ma charakter intertemporalny,
a jego przedmiotem jest regulacja związana z datą wpływu wniosku o ogłoszenie upadłości. Data złożenia wniosku o ogłoszenie
upadłości określa zastosowanie przepisów prawa upadłościowego lub prawa restrukturyzacyjnego. W wypadku wpłynięcia wniosku
o ogłoszenie upadłości przed 1 stycznia 2016 r., wedle regulacji z art. 449 p.r., należało stosować regulacje sprzed nowelizacji
(por. R. Kosmal, D. Kwiatkowski, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2022 oraz A. J. Witosz, komentarz do art. 449, [w:] Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, red. A. Torbus, A. Witosz, A. J. Witosz, Warszawa 2016).
Uchylony art. 242 p.u. sprzed 2016 r. miał charakter de facto dyscyplinujący i wprowadzał wymóg szczególnej staranności wobec wierzycieli reprezentowanych przez profesjonalnych pełnomocników.
Wskazuje się, że przepis ten miał charakter lex specialis wobec art. 130 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., ponieważ odstępował od ogólnej formuły wezwania strony do usunięcia uchybień pisma
pod rygorem zwrócenia go.
Art. 242 p.u. dopuszczał możliwość zwrotu zgłoszenia wierzytelności bez uprzedniego wezwania do usunięcia uchybień, jeżeli
wystąpił jakikolwiek błąd formalny. Jednocześnie przepis ten nie wyłączał możliwości ponownego zgłoszenia wierzytelności (por.
S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2013).
2. Dopuszczalność orzekania w wypadku uchylenia przepisu.
W ugruntowanym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalił się pogląd, że samo formalne uchylenie przepisu nie musi zawsze
implikować pozbawienia go mocy obowiązującej. Trybunał zwracał uwagę, że w wypadku analizy merytorycznej aktów normatywnych
uchylonych lub znowelizowanych należy w pierwszym rzędzie odnieść się do przepisów przejściowych lub derogacyjnych, które
regulują aspekty intertemporalne (por. wyroki z: 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20, OTK ZU A/2022, poz. 46; 24 marca 2021
r., sygn. SK 24/18, OTK ZU A/2021, poz. 22; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 2; 23 kwietnia 2020 r.,
sygn. SK 66/19, OTK ZU A/2020, poz. 13; a także postanowienia z: 11 października 2022 r., sygn. K 4/22, OTK ZU A/2022, poz.
56 oraz sygn. P 9/20, OTK ZU A/2022, poz. 57; 13 lipca 2022 r., sygn. SK 33/19, OTK ZU A/2022, poz. 50). Art. 240 pkt 2 i
3 oraz art. 242 p.u. nadal mogą być stosowane na podstawie art. 449 p.r. Tym samym nie zachodzi obowiązek umorzenia postępowania
na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem
Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).
Skarżące przedstawiają do wszystkich przedmiotów kontroli następujące wzorce konstytucyjne: art. 77 ust. 2, art. 45 ust. 1
w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust.
3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji.
3.1. Art. 77 ust. 2 Konstytucji (negatywne prawo do sądu) ma charakter zabezpieczenia możliwości dochodzenia przed sądem przez
podmiot uprawniony swoich konstytucyjnych wolności lub praw i dlatego przepis ten powinien być odczytywany łącznie z art.
45 ust. 1 Konstytucji. Z przepisów tych rekonstruowane jest konstytucyjne prawo do sądu. Istotnym jest, że nie każde ustawowe
zamknięcie drogi sądowej narusza art. 77 ust. 2 Konstytucji. Jeżeli ustawa zamykająca drogę sądową spełnia warunki określone
przez art. 31 ust. 3 Konstytucji i nie uniemożliwia jednostce dochodzenia – jak wskazuje konkretnie art. 77 ust. 2 Konstytucji
– konstytucyjnych wolności i praw, to istnieje możliwość takiego ograniczenia. W ugruntowanym orzecznictwie Trybunału utrwalił
się pogląd, że istotą art. 77 ust. 2 Konstytucji jest przeciwdziałanie możliwości zamknięcia przez ustawę drogi sądowej w
zakresie dochodzenia przez podmiot uprawniony konstytucyjnych wolności lub praw, a nie wszelkich praw, jak ma to miejsce w
wypadku art. 45 ust. 1 Konstytucji (por. wyroki z: 1 lipca 2021 r., sygn. SK 23/17, OTK ZU A/2021, poz. 63; 15 kwietnia 2021
r., sygn. SK 97/19, OTK ZU A/2021, poz. 33; 18 listopada 2020 r., sygn. SK 5/20, OTK ZU A/2020, poz. 62; 29 kwietnia 2020
r., sygn. P 19/16, OTK ZU A/2020, poz. 12).
3.2. Pozytywnym wyrazem konstytucyjnego prawa do sądu jest art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał niejednokrotnie wypowiadał
się na temat treści tego przepisu, które zasadniczo składa się z czterech występujących kumulatywnie przesłanek: „1) prawo
dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem spełniającym standardy niezależności, bezstronności i niezawisłości;
2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do orzeczenia
sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, w rozsądnym terminie; 4) prawo do odpowiedniego
ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy” (wyrok z 12 lipca 2022 r., sygn. SK 13/20, OTK ZU A/2022,
poz. 54).
3.3. Treścią art. 31 ust. 3 Konstytucji jest przewidywana przez ustrojodawcę możliwość ograniczenia konstytucyjnych wolności
i praw. Ograniczenie jest możliwe wyłącznie po spełnieniu określonych w tym przepisie warunków. Przede wszystkim ograniczenie
musi mieć formę ustawową oraz być niezbędne w demokratycznym państwie, aby zagwarantować bezpieczeństwo, porządek publiczny,
ochronę środowiska, zdrowia, życia, moralności publicznej lub wolności i praw innych osób. Trybunał w swoim orzecznictwie
w celu weryfikacji, czy dane ograniczenie narusza art. 31 ust. 3 Konstytucji, sformułował test proporcjonalności. Test ten
ma ustalić, czy występują trzy przesłanki warunkujące dopuszczalność ingerencji: 1) przesłanka przydatności – ograniczenie
prawa doprowadzi do osiągnięcia zamierzonego celu, czyli zabezpieczy przynajmniej jedną z wartości wymienionych w art. 31
ust. 3 Konstytucji; 2) przesłanka niezbędności (konieczności) – ograniczenie ma charakter środka możliwie jak najmniej uciążliwego
do osiągnięcia zamierzonego celu i jest najwłaściwsza spośród innych metod; 3) przesłanka proporcjonalności sensu stricto – dobro ograniczane pozostaje w odpowiedniej proporcji do dobra osiągniętego przez ograniczenia, tj. dobro chronione musi
mieć wyższą wartość aniżeli dobro ograniczane (por. wyrok z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 32/19, OTK ZU A/2022, poz. 53).
Należy przypomnieć, że art. 31 ust. 3 Konstytucji zasadniczo ma charakter metaprawa i musi być zawsze powiązany z innym konstytucyjnym
wzorcem kontroli, co znaczy, że nie może być samodzielnym wzorcem kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną
(por. postanowienie z 14 lipca 2021 r., sygn. SK 90/19, OTK ZU A/2021, poz. 42).
3.4. Wskazany jako wzorzec kontroli art. 32 ust. 1 Konstytucji statuuje zasadę równości wobec prawa. Treścią tej zasady jest
nakaz skierowany do władz publicznych wymagający równego podejścia do wszystkich podmiotów. Zasada równości nie oznacza bezrefleksyjnego
oraz bezwarunkowego traktowania wszystkich tak samo we wszystkich sytuacjach. Nakaz równego traktowania zawsze odnosi się
do określonej, wyodrębnionej klasy i jej elementów wewnętrznych, które są do siebie podobne. W tym zakresie zasada równości
nakłada obowiązek eliminacji zachowań dyskryminujących oraz faworyzujących. Z tego nakazu nie wynikają żadne prawa i wolności
konstytucyjne, tak więc art. 32 ust. 1 Konstytucji nie może być przywołany jako samoistny wzorzec kontroli w postępowaniu
zainicjowanym skargą konstytucyjną. Art. 32 ust. 1 Konstytucji jako wzorzec kontroli musi być zawsze połączony z inną konstytucyjną
wolnością lub prawem. Trybunał, weryfikując naruszenie zasady równości, bada, czy doszło do wyodrębnienia cechy relewantnej,
charakteryzującej zbiorowość, w ramach której dochodzi do zróżnicowania. Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że nie każde różnicowanie
oznacza naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji. Istotne jest kryterium będące podstawą zróżnicowania. W orzecznictwie Trybunału
zwraca się również uwagę, że zasada równości nie ma charakteru absolutnego (por. wyroki z: 11 grudnia 2018 r., sygn. P 133/15,
OTK ZU A/2018, poz. 77; 13 listopada 2018 r., sygn. SK 17/17, OTK ZU A/2018, poz. 67 oraz postanowienia z: 19 października
2022 r., sygn. SK 59/19, OTK ZU A/2022, poz. 62; 27 października 2021 r., sygn. SK 40/20, OTK ZU A/2022, poz. 8; 18 grudnia
2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2; 5 grudnia 2018 r., sygn. SK 6/17, OTK ZU A/2018, poz. 75).
3.5. Art. 2 Konstytucji stanowi podstawową zasadę ustrojową Rzeczypospolitej Polskiej, która wyraża jej trzy komplementarne
wobec siebie sfery: państwa demokratycznego, państwa prawnego oraz sprawiedliwości społecznej. Z art. 2 Konstytucji wywodzi
się zasady i wartości, które nie są wprost treściowo wskazane w tekście ustawy zasadniczej, w tym zasadę zaufania obywateli
do państwa i stanowionego przez nie prawa czy zasadę poprawnej legislacji. Z powyższych zasad wynika obowiązek władzy publicznej
stanowienia prawa, które gwarantuje pewność oraz bezpieczeństwo, a także przewidywalność działań organów państwa. Realizacja
tych wartości wymaga jasności oraz precyzji przepisów prawa (por. wyrok z 7 października 2021 r., sygn. K 3/21, OTK ZU A/2022,
poz. 65 i przytoczone tam orzecznictwo).
Co do zasady przyjmuje się, że z art. 2 Konstytucji nie wypływają konstytucyjne wolności i prawa. Jednak jeżeli skarżący udowodni,
że odnalazł w tym przepisie prawo, którego nie wyrażają inne przepisy ustawy zasadniczej, to można zastosować art. 2 Konstytucji
jako wzorzec skargi konstytucyjnej. Ma to jednak miejsce w sytuacjach wyjątkowych (por. postanowienie z 8 listopada 2022 r.,
sygn. SK 7/22, OTK ZU A/2022, poz. 68).
3.6. Art. 64 Konstytucji normuje ogólnie konstytucyjne prawa ekonomiczne, zwłaszcza prawo własności, inne prawa majątkowe
oraz prawo dziedziczenia (ust. 1). W art. 64 ust. 2 Konstytucji wskazuje się równość w ochronie tych praw. Art. 64 ust. 1
i 2 Konstytucji ustanawiają również obowiązek ustawodawcy do wprowadzenia takich uregulowań, aby umożliwić w pełni ich realizację,
przez m.in. ich zabezpieczenie (sfera pozytywna) oraz nieingerencję (sfera negatywna). Zwraca się przy tym uwagę, że prawa
ekonomiczne nie mają charakteru absolutnego i istnieje możliwość ograniczania ich, czy też dokonywania pewnych zróżnicowań.
Jednakże ograniczenia praw ekonomicznych z art. 64 ust. 1 i 2 muszą pełnić zadość wymogom z art. 64 ust. 3 oraz art. 31 ust.
3 Konstytucji. Ograniczenia powinny więc zachować formę ustawową, być niezbędne, być funkcjonalnie związane z realizacją wartości
z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz nie naruszać istoty ograniczanych praw (por. wyroki z: 19 lipca 2022 r., sygn. SK 20/19,
OTK ZU A/2022, poz. 52; 22 lipca 2021 r., sygn. SK 82/19, OTK ZU A/2021, poz. 45; 24 lutego 2021 r., sygn. SK 39/19, OTK ZU
A/2021, poz. 14; 10 września 2020 r., sygn. K 13/18, OTK ZU A/2020, poz. 58).
3.7. Art. 21 ust. 1 Konstytucji formułuje konstytucyjną zasadę ochrony własności i prawa dziedziczenia. Jednakże nie jest
to przepis tożsamy z art. 64 ust. 1 Konstytucji. Art. 21 ust. 1 Konstytucji pełni zasadę ustrojową, z której wywodzi się art.
64 Konstytucji. Tym samym jako zasada ustrojowa art. 21 ust. 1 Konstytucji nie może być co do zasady samoistnym wzorcem kontroli
w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną, ponieważ nie można z niej wywodzić konstytucyjnych wolności i praw (por.
wyroki z: 8 maja 2019 r., sygn. K 45/16, OTK ZU A/2019, poz. 22; 7 marca 2018 r., sygn. K 2/17, OTK ZU A/2018, poz. 13 oraz
postanowienie z 7 listopada 2016 r., sygn. SK 3/15, OTK ZU A/2016, poz. 84).
4. Umorzenie postępowania w zakresie dwóch pierwszych punktów
petitum
skargi.
Art. 79 ust. 1 Konstytucji, wprowadzając instytucję skargi konstytucyjnej do polskiego porządku prawnego, określił również
wymogi, jakie musi spełniać, aby zostać skutecznie wniesioną. Wymogi te doprecyzowuje art. 53 ust. 1 pkt 1-6 u.o.t.p.TK. Przepis
ten w punkcie 1 wskazuje, że skarga konstytucyjna może dotyczyć tylko tych przepisów (norm), na podstawie których sąd lub
inny organ władzy publicznej orzekł w sposób ostateczny (niezaskarżalny) o prawach lub wolnościach gwarantowanych ustawą zasadniczą.
Naruszenie praw i wolności konstytucyjnych musiało wprost dotknąć skarżącego, który zobowiązany jest precyzyjnie określić,
w jaki sposób orzeczenie dokonało naruszeń, uzasadnić zarzuty niekonstytucyjności oraz powołać fakty i argumenty na poparcie
stanu faktycznego. Nie jest możliwe spełnienie powyższych warunków, jeżeli zaskarżony przepis nie był podstawą ostatecznego
rozstrzygnięcia (por. postanowienia z: 12 października 2022 r., sygn. SK 47/20, OTK ZU A/2022, poz. 64; 30 czerwca 2022 r.,
sygn. SK 65/21, OTK ZU A/2022, poz. 48; 8 czerwca 2022 r., sygn. SK 74/20, OTK ZU A/2022, poz. 39).
Przekładając powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Trybunał Konstytucyjny podzielił argumentację PG i Sejmu, że
art. 240 pkt 2 i 3 p.u. nie był podstawą ostatecznego i niezaskarżalnego orzeczenia sądu. Z treści samych orzeczeń przedłożonych
przez skarżące wynika, że podstawą rozstrzygnięć był art. 239 p.u., który nie jest w ogóle przedmiotem skargi.
Jeżeli zaś chodzi o art. 449 p.r., to przepis ten pojawia się w treści skargi dwa razy i nie jest przedmiotem szerszego omówienia.
Skarżące poprzestały jedynie na wskazaniu na jego intertemporalny charakter i uznaniu, że powinno się wprost zastosować nową
ustawę do ich sytuacji, a nie przepisy sprzed 2016 r., gdyż byłoby to dla skarżących korzystniejsze. Jednak samo takie stwierdzenie
nie wyczerpuje argumentacji, jakie wartości i zasady konstytucyjne wymagałyby od ustawodawcy odesłania w przepisie intertemporalnym
do stosowania ustawy dawnej, a nie nowej. Samo powołanie się na zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez
nie prawa nie implikuje wszak jeszcze takiego wniosku.
Poprzestanie przez skarżące na lakonicznym lub zdawkowym postawieniu zarzutu albo na całkowitym nieuzasadnieniu sformułowanych
zarzutów stanowi niewykonanie dyspozycji z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK (por. wyrok z 7 czerwca 2022 r., sygn. SK 68/19,
OTK ZU A/2022, poz. 34).
Stąd też wobec niespełnienia przez skarżące warunków z art. 53 ust. 1 pkt 1 i 3 u.o.t.p.TK postępowanie w zakresie pkt 1 i
2 petitum skargi konstytucyjnej zostało umorzone z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.
5. Umorzenie postępowania w zakresie trzeciego punktu
petitum
skargi
.
5.1. Umorzenie z powodu nieadekwatności wzorców kontroli (art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji).
Art. 242 p.u. nie dotyczy praw majątkowych. Przepis ten ma charakter proceduralny związany z kwestiami zgłoszenia wierzytelności,
którego adresatem jest sąd. Art. 242 p.u. nie jest nośnikiem norm materialnych, określających możliwość ograniczenia czy pozbawienia
majątku określonych podmiotów. W art. 21 ust. 1 Konstytucji wysłowiona jest zasada ustrojowa ochrony własności i prawa dziedziczenia.
Zasada ta sama w sobie nie może stanowić wzorca kontroli naruszanych praw i wolności. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego
podkreśla się, że art. 21 ust. 1 Konstytucji „nie może (…) stanowić wyłącznej podstawy do konstruowania prawa podmiotowego,
a zatem nie jest właściwym wzorcem kontroli w przypadku skargi konstytucyjnej. Znajduje się on w Rozdziale I Konstytucji,
w którym ustrojodawca umieścił najbardziej ogólne i najważniejsze zasady ustroju RP” (wyrok z 17 listopada 2010 r., sygn.
SK 23/07, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 103).
5.2. Umorzenie z powodu braków w argumentacji odnośnie do art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Zarzucając art. 242 p.u. niezgodność z wyrażonym związkowo art. 31 ust. 3 Konstytucji, skarżące stwierdziły, że „[j]ako subsydiarny
wzorzec kontroli w stosunku do art. 45 ust. 1 Konstytucji wskazać należy również art. 31 ust. 3, zgodnie z którym ograniczenia
w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne
w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności
publicznej, albo wolności i praw innych osób, zaś ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. W ocenie strony
skarżącej ograniczenie prawa do sądu, w tym prawa do bycia wysłuchanym, jakie kształtuje się na podstawie art. 242 prawa upadłościowego
w brzmieniu sprzed dnia 1 stycznia 2016 r. – jak najbardziej naruszając istotę prawa do sądu oraz nie spełniając żadnej ze
wskazanych w ustawie zasadniczej koniecznych przesłanek – warunkuje niekonstytucyjność przedmiotowego przepisu” (s. 17 skargi).
Trybunał Konstytucyjny uznał, że takie uzasadnienie nie spełnia koniecznych warunków skargi konstytucyjnej. Przepisy proceduralne
określają sposób postępowania przed sądem, w tym zwrot pism procesowych. Konsekwencją zwrotu pisma procesowego może być także
dyskontynuacja dalszego postępowania, skoro sąd nie może nadać pismu procesowemu właściwego biegu. Skarżące zaś nie uzasadniły,
dlaczego dyskontynuacja postępowania wskutek braku pisma procesowego miałaby stanowić nieproporcjonalne naruszenie prawa do
sądu.
Trybunał zwrócił uwagę, że zarzucając art. 242 p.u. niezgodność z art. 31 ust. 3 Konstytucji (zasada proporcjonalności), skarżące
nie uzasadniły, na czym miałoby to polegać, zatem postępowanie w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1
pkt 2 u.o.t.p.TK. ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.
5.3. Umorzenie z powodu braków w argumentacji odnośnie do wzorca w postaci art. 2 Konstytucji.
Uzasadniając zarzut niezgodności przedmiotu kontroli z art. 2 Konstytucji, skarżące stwierdziły, że naruszona została „zasad[a]
przyzwoitej legislacji wywodzon[a] z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) poprzez niezastosowanie
zasady bezpośredniego działania przepisów art. 428 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne (…) do przepisów
proceduralnych, ponadto treści art. 240 prawa upadłościowego w zakresie zbyt daleko idącego formalizmu i zbyt daleko idącej
swobody oceny spełnienia wymagań formalnych zgłoszenia wierzytelności, co z uwagi na treść art. 242 prawa upadłościowego uniemożliwia
wierzycielom ochronę ich praw majątkowych” (s. 5 skargi). Skarżące nie wyjaśniły na czym ich zdaniem miałby polegać ów nadmierny
formalizm i zbytnia swoboda oceny sądu, poza tym, że wskazują, iż przeszkadza wierzycielom w ochronie ich praw majątkowych.
Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że i formalizm postępowania, i zasada swobodnej oceny materiału procesowego przez sąd rozpatrujący
sprawę należą do zwykłych cech sądowych procedur, które same w sobie nie stanowią jeszcze naruszenia ani prawa do sądu, ani
prawa do przyzwoitej legislacji.
W wyroku o sygn. SK 20/19 Trybunał wprost wypowiedział się na temat możliwości złamania zasady poprawnej legislacji. „Stwierdzenie
przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności określonej regulacji z Konstytucją ze względu na jej niejednoznaczność lub nieprecyzyjność
będzie zatem uzasadnione wyłącznie wówczas, gdy wątpliwości interpretacyjne mają charakter kwalifikowany, co ma miejsce, jeżeli:
1) ich rozstrzygnięcie nie jest możliwe na podstawie reguł egzegezy tekstu prawnego przyjętych w kulturze prawnej, 2) zastosowanie
wskazanych reguł nie pozwala na wyeliminowanie wątpliwości bez konieczności podejmowania przez organ władzy publicznej decyzji
w istocie arbitralnych bądź 3) trudności w ich usunięciu, szczególnie z punktu widzenia adresatów danej regulacji, okazują
się rażąco nadmierne, czego nie można usprawiedliwić złożonością normowanej materii (…)”.
Trybunał Konstytucyjny nie może wyręczać skarżące ani w określeniu przedmiotu zaskarżenia właściwego dla opisanego w skardze
konstytucyjnej sposobu naruszenia praw konstytucyjnych, ani w doborze argumentacji adekwatnej do sformułowanych przez skarżące
zarzutów (por. postanowienie z 15 lutego 2022 r., sygn. SK 45/21, OTK ZU A/2022, poz. 10). Stąd też postępowanie w zakresie
zgodności zaskarżonych przepisów z art. 2 Konstytucji podległo umorzeniu z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.
6. Zgodność art. 242 p.u. z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Trybunał uznał za dopuszczalny do rozpoznania problem konstytucyjny polegający na rozstrzygnięciu, czy dyskontynuacja postępowania
sądowego wskutek braków pisma procesowego sporządzonego przez profesjonalnego zastępcę procesowego narusza prawo strony do
rozpoznania sprawy przez sąd w sprawiedliwej procedurze, w sytuacji, gdy takie samo pismo sporządzone przez stronę, a nie
przez zawodowego zastępcę procesowego podlegałoby przed jego zwrotem wezwaniu do usunięcia braków.
Rozważanie w tym zakresie Trybunał zaczął od ugruntowanej w swoim orzecznictwie oceny, że zwrot pisma procesowego, które nie
może otrzymać właściwego biegu, nie stanowi sam w sobie ograniczenia konstytucyjnego prawa do sądu, w szczególności prawa
do sprawiedliwej procedury (zob. wyroki z: 21 lipca 2008 r., sygn. P 49/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 108; 12 marca 2002 r.,
sygn. P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14).
Zwrot pisma procesowego przez sąd nie musi być zawsze poprzedzony wezwaniem do usunięcia braków. Profesjonalni zastępcy procesowi,
w rezultacie generalnego zobowiązania do szczególnej, zawodowej staranności, mogą być w niektórych wypadkach poddani rygorowi
zwrotu pisma procesowego bez dodatkowego wezwania do jego uzupełnienia. Taki rygor stosowany wobec zawodowych pełnomocników
nie stanowi naruszenia prawa do sądu jako nadmierny formalizm. W wyroku z 17 listopada 2008 r. o sygn. SK 33/07 (OTK ZU nr
9/A/2008, poz. 154) Trybunał wskazał, że „[n]ie można natomiast mówić o nadmiernym rygoryzmie, jeżeli strona postępowania
zastąpiona jest w postępowaniu przed sądem powszechnym przez adwokata, radcę prawnego czy rzecznika patentowego. Z samej bowiem
istoty zastępstwa procesowego wypełnianego przez profesjonalnego pełnomocnika wynika uprawnione założenie, że pełnomocnik
ten będzie działał fachowo, zgodnie ze swoją najlepszą wiedzą oraz należytą starannością”.
Skarżące zarzuciły, że ich prawo do sądu, w szczególności prawo do sprawiedliwej procedury, zostało naruszone przez nierówne
ich potraktowanie. Według skarżących, nierówność miałaby polegać na tym, że zwrot pisma złożonego przez profesjonalnego pełnomocnika
nastąpił bez uprzedniego wezwania do usunięcia braków, podczas gdy inni wierzyciele występujący bez profesjonalnych pełnomocników
zostaliby w podobnej sytuacji wezwani do usunięcia braków pisma przed jego zwrotem. Weryfikując naruszenie tak określonej
przez skarżące zasady równości, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że nie występuje cecha relewantna, na podstawie której
podmioty wskazane przez skarżących miałyby być porównywane. Podmioty reprezentowane przez profesjonalnego pełnomocnika są
w innej sytuacji niż podmioty, które nie są reprezentowane przez profesjonalnego pełnomocnika. W cytowanym już wyroku o sygn.
SK 33/07 Trybunał wywodził, że ustawodawca „[z]różnicował przy tym pozycję strony zastąpionej przez profesjonalnego pełnomocnika
(adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego) i samodzielnie wnoszącej pismo podlegające opłacie. Różnicowanie to jest
wynikiem sytuacji procesowej, w jakiej pozostaje strona”.
Wezwanie do uzupełnienia braków formalnych podmiotów niereprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika ma na celu eliminację
uchybień, do których profesjonalny pełnomocnik ma w założeniu nie dopuścić. Udział profesjonalnego pełnomocnika stanowi wypełnienie
prawa do sądu oraz zapewnienie sprawiedliwej i rzetelnej procedury. Różnicowanie stron ze względu na sposób reprezentacji
czy też jej brak ma na celu właśnie wyeliminowanie faktycznych różnic procesowych związanych z sytuacją danej strony (por.
wyroki TK z: 18 listopada 2020 r., sygn. SK 5/20 oraz 28 maja 2009 r., sygn. P 87/08, OTK ZU nr 5/A/2009, poz. 72).
Natomiast w wyroku z 8 kwietnia 2025 r., sygn. SK 12/19 (OTK ZU A/2025, poz. 39), Trybunał stwierdził, że „w swoim orzecznictwie
wielokrotnie podkreślał zgodność z Konstytucją rozwiązań różnicujących rygoryzm uchybienia obowiązkom wynikającym z konieczności
opłacenia pisma dla stron procesowych korzystających w postępowaniu z pomocy profesjonalnego pełnomocnika oraz takich, które
z tej pomocy nie korzystają”. Dopuszczalność stosowania surowszego rygoru w odniesieniu do pism procesowych obarczonych brakami
formalnymi, wnoszonych przez pełnomocników procesowych będących profesjonalistami, została przez Trybunał potwierdzona także
we wcześniejszym orzecznictwie (por. np. wyroki z: 12 września 2006 r., sygn. SK 21/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 103 oraz
28 maja 2009 r., sygn. P 87/08).
Reasumując przedstawioną wyżej trwałą i jednolitą linię trybunalskiego orzecznictwa, różnicowanie skutków procesowych dla
stron reprezentowanych i niereprezentowanych w postępowaniach sądowych przez profesjonalnych zastępców nie stanowi pogwałcenia
zasady równości wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny zachowuje w polu widzenia także to, że strona
postępowania sądowego może być w praktyce narażona na wadliwe działanie swojego zastępcy, a w konsekwencji ponosić skutki
takiego wadliwego działania. Jednak to zagadnienie nie może rzutować na ocenę zgodności z Konstytucją przepisów proceduralnych
stanowiących bardziej rygorystyczne warunki dla zawodowych zastępców. Uzależnienie różnicowania skutków (korzystnych lub niekorzystnych),
jakie miałyby dla strony postępowania wywoływać czynności zawodowych zastępców przed sądem, mogłoby prowadzić do nadużyć,
a przez to do zachwiania sądowych procedur, a w konsekwencji do naruszenia zasady równości stron przed sądem.
Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł, jak w sentencji.
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.