1. Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo wytoczone spółce […] z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowa z siedzibą w G. (dalej: skarżąca). W tej sytuacji skarżąca wniosła apelację, a w toku postępowania apelacyjnego złożyła wniosek o wyłączenie jednego z sędziów. Postanowieniem z 26 sierpnia 2020 r., sygn. akt […], Sąd Apelacyjny w K. wniosek ów oddalił. Skarżąca wniosła zatem zażalenie na postanowienie z 26 sierpnia 2020 r. Postanowieniem z 1 grudnia 2020 r., sygn. akt […], Sąd Apelacyjny w K. zażalenie to oddalił, a nadto zasądził od skarżącej na rzecz powoda koszty postępowania zażaleniowego. Skarżąca wniosła w konsekwencji zażalenie na rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego zawarte w postanowieniu z 1 grudnia 2020 r. Postanowieniem z 21 grudnia 2020 r., sygn. akt […], Sąd Apelacyjny w K. wskazane zażalenie odrzucił, podając w zasadniczych powodach rozstrzygnięcia, że na postanowienie co do kosztów postępowania zażaleniowego z 1 grudnia 2020 r. zażalenie nie przysługuje (art. 3942 § 11 pkt 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.).

W skardze konstytucyjnej z 2 lutego 2021 r. skarżąca wniosła o stwierdzenie niezgodności art. 3942 § 11 k.p.c. w zakresie, w jakim „nie daje stronie prawa do zaskarżenia kosztów zastępstwa procesowego przyznanych w toku postępowania zażaleniowego na etapie postępowania apelacyjnego”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji.

Uzasadniając skargę konstytucyjną, skarżąca wskazała, że kwestia kosztów postępowania sądowego ma istotne znaczenie dla praktycznej realizacji prawa do sądu, dotykając istoty tego prawa. Jednocześnie stwierdziła, że nakaz zapewnienia niezależności, bezstronności i niezawisłości sądu drugiej instancji oraz odpowiedniego, sprawiedliwego postępowania przed tym sądem nie wynika z konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności, lecz z art. 45 ust. 1 Konstytucji, odnoszącego się zarówno do postępowania przed sądem pierwszej instancji, jak i każdej kolejnej instancji ustanowionej przez ustawodawcę, a także postępowania przed sądem rozpoznającym środki zaskarżenia w ramach nadzoru pozainstancyjnego.

W istniejącym stanie prawnym brakuje podstawy prawnej umożliwiającej zażalenie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania wpadkowego wydanego przy okazji rozpoznawania przez sąd drugiej instancji zażalenia na postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na dwie powiązane ze sobą materie. Z jednej strony gwarancja bezstronności sądu wynika z prawa złożenia wniosku o wyłączenie sędziego w razie wystąpienia wątpliwości w tym zakresie, z drugiej zaś – by prawo to było skuteczne, nie można go obwarować ryzykiem zasądzenia kosztów sądowych, których strona nie ma możliwości zweryfikowania w trybie zażalenia. Należy przy tym uznać, że o ile dopuszczalne jest wprowadzenie zażalenia poziomego, o tyle brak możliwości złożenia zażalenia w ogóle stanowi naruszenie wzorca konstytucyjnego ukształtowanego przez zasadę instancyjności i zaskarżalności orzeczeń (art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji), ponieważ w swoim dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny uznawał za wadliwe rozwiązania uniemożliwiające zaskarżenie rozstrzygnięć w zakresie kosztów sądowych.

2. Rzecznik Praw Obywatelskich, zawiadomiony o toczącym się postępowaniu w sprawie niniejszej skargi konstytucyjnej, poinformował w piśmie z 6 czerwca 2022 r., że nie zgłasza w nim swojego udziału.

3. W piśmie z 28 września 2023 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

Prokurator Generalny zauważył, że co do istoty art. 3942 § 11 k.p.c. w obecnym brzmieniu powiela w swym punkcie 3 regulację zamieszczoną poprzednio w art. 3942 § 1 k.p.c., wyrażając normę, zgodnie z którą na postanowienie sądu drugiej instancji, którego przedmiotem jest zwrot kosztów procesu, przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu (zażalenie „poziome”), z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. Należy zaznaczyć, że w obowiązującym aktualnie art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c. dodano zastrzeżenie „o ile nie wniesiono skargi kasacyjnej”, co na gruncie niniejszej skargi konstytucyjnej nie ma żadnego znaczenia.

Na temat wykładni art. 3942 § 1 k.p.c. w poprzednim brzmieniu wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z 10 października 2013 r., sygn. akt III CZP 61/13 (OSNC nr 6/2014, poz. 58), w której stwierdzono, że „[n]a postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego zażalenie nie przysługuje”. Jak uzasadnił Sąd Najwyższy, ustawodawca – określając przedmiot postanowień sądu drugiej instancji podlegających zaskarżeniu zażaleniem do innego składu tego sądu – wyłączył dopuszczalność wnoszenia zażalenia na te spośród nich, które zostały wydane w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. W tej sytuacji przyjęcie, że orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego wydane przez sąd drugiej instancji w przedmiocie zwrotu kosztów procesu nie jest postanowieniem wydanym w wyniku rozpoznania ostatnio wymienionego zażalenia, musiałoby pociągać za sobą trudną do zaakceptowania konsekwencję w postaci „niekończącego się zażalenia”. Przy braku dewolutywności zażalenia poziomego aprobata tej konsekwencji prowadziłaby do wniosku, że postanowienie sądu drugiej instancji rozstrzygające po raz pierwszy o kosztach zakończonego postępowania zażaleniowego podlega zaskarżeniu zażaleniem poziomym do kolejnego składu tego samego sądu drugiej instancji. Zagadnienie poddane analizie w powołanej uchwale jest przedmiotem bardzo nielicznych wypowiedzi Sądu Najwyższego, jednak należy podkreślić, że wyrażony w niej pogląd został podtrzymany w obecnym stanie prawnym (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2020 r., sygn. akt II UZ 49/19, Lex nr 2784759). Jest on także akceptowany w piśmiennictwie, chociaż wyrażono w nim również dobrze uargumentowane stanowisko przeciwne.

Prokurator Generalny, podsumowując tę część rozważań, zauważył przede wszystkim, że skarżąca w żaden sposób nie odniosła się do poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy oraz jego krytyki, chociaż wyłączenie zaskarżalności rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji w przedmiocie kosztów postępowania zażaleniowego nie jest bynajmniej – poza sytuacją rozpoznawania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji – oczywiste. Mając na uwadze, że orzecznictwo w omawianej kwestii jest nieliczne, a w doktrynie zaprezentowano szczegółowo i dogłębnie uzasadniony pogląd sprzeciwiający się wykładni przedstawionej w uchwale Sądu Najwyższego o sygn. akt III CZP 61/13 (w pozostałym zakresie piśmiennictwo odwołuje się do tej uchwały bez wnikania w jej treść), Prokurator uznał, że narzucają się pytania, czy rzeczywiście art. 3942 § 11 k.p.c. dotknięty jest brakiem wskazanym przez skarżącą oraz czy przyjęte przez nią rozumienie tego przepisu jest wynikiem utrwalonej, powszechnej i stałej wykładni sądowej. Negatywna odpowiedź w tym względzie uzasadnia umorzenie postępowania. Co istotne, taką właśnie optykę przyjął Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 6 grudnia 2017 r., sygn. SK 20/17 (OTK ZU A/2017, poz. 81), w którym umorzył postępowanie w przedmiocie badania zgodności z Konstytucją art. 3942 § 1 k.p.c. w poprzednim brzmieniu, w rozumieniu, o którym mowa właśnie w uchwale Sądu Najwyższego o sygn. akt III CZP 61/13, a mianowicie w zakresie, w jakim Sąd Najwyższy stwierdził, że na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego zażalenie nie przysługuje.

Prokurator Generalny podkreślił, że nawet jeżeli przyjąć, iż zaskarżony art. 3942 § 11 k.p.c. rzeczywiście wyklucza zaskarżalność postanowienia w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, do rozstrzygnięcia pozostaje kwestia konstytucyjnej kwalifikacji takiego braku, a mianowicie, czy w tej sprawie mamy do czynienia z pominięciem, czy też zaniechaniem prawodawczym. O ile pierwsze może być przedmiotem kontroli sprawowanej przez Trybunał Konstytucyjny, o tyle drugie nie podlega kognicji Trybunału. Skarżąca nie poddała przy tym wskazanego zagadnienia analizie w skardze konstytucyjnej. Prokurator opowiedział się natomiast za rozwiązaniem, zgodnie z którym wykluczenie zaskarżalności rozważanych postanowień – wobec braku konstytucyjnego obowiązku wprowadzenia ich zaskarżalności – jest celowym zabiegiem ustawodawcy, a stąd – zaniechaniem ustawodawczym, co uzasadnia umorzenie postępowania.

4. Do dnia wydania niniejszego postanowienia Sejm nie zajął stanowiska w sprawie.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:

2. Skarga konstytucyjna inicjująca postępowanie w niniejszej sprawie nie spełniała wymogów warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie, albowiem skarżąca nie uprawdopodobniła, by przyczyna naruszenia jej praw lub wolności tkwiła w treści zaskarżonego przepisu prawnego. Pociągnęło to za sobą konieczność umorzenia postępowania w całości na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

„Zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje także na postanowienia tego sądu, których przedmiotem jest:

1) odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołanie,

2) oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego,

3) zwrot kosztów procesu, o ile nie wniesiono skargi kasacyjnej,

4) zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu,

5) skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę,

6) zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka,

7) odmowa zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia

– z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji”.

Przywołana regulacja została zakwestionowana w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie w przedmiocie kosztów zastępstwa procesowego przyznanych na etapie postępowania apelacyjnego w postępowaniu zażaleniowym. Trybunał Konstytucyjny wskazał zatem, że zarzucane przez skarżącą pominięcie prawodawcze należy powiązać wyłącznie z art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c., gdyż spośród wszystkich punktów zakwestionowanego przepisu tylko ten normuje dopuszczalność wniesienia zażalenia na postanowienie, którego przedmiotem jest zwrot kosztów procesu. W pozostałej części postępowanie podlegało umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

Należało też podkreślić, że późniejsze zmiany dokonane przez ustawodawcę w art. 3942 § 11 k.p.c. nie dotyczyły jego pkt 3.

4. Decydujące znaczenie w niniejszej sprawie ma rozstrzygnięcie kwestii, czy interpretacja art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c., zgodnie z którą przepis ten wyklucza zaskarżenie postanowienia sądu drugiej instancji o kosztach postępowania zażaleniowego, opiera się na jednolitej i utrwalonej wykładni sądowej. Skarga konstytucyjna jest bowiem środkiem kwestionowania niezgodnych z Konstytucją regulacji prawnych, a nie aktów stosowania i interpretacji przepisów prawnych w jednostkowych sprawach. W tym celu konieczna jest precyzyjna analiza treści kontrolowanej regulacji.

Trybunał Konstytucyjny zwrócił przede wszystkim uwagę, że nie budzi wątpliwości, iż z językowego punktu widzenia przez koszty procesu w kontekście art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c. rozumieć należy zarówno koszty postępowania apelacyjnego, jak i koszty postępowania zażaleniowego. W dotychczasowych analizach pomijano jednak okoliczność, że w zakresie kosztów postępowania zażaleniowego wyróżnić należy dwie odmienne sytuacje:

1) gdy sąd drugiej instancji rozpoznaje zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji (zażalenie „pionowe”), a tym samym rozstrzyga określone zagadnienie główne oraz orzeka o kosztach postępowania zażaleniowego,

2) gdy sąd drugiej instancji rozpoznaje zażalenie na postanowienie sądu drugiej instancji (zażalenie „poziome”), a tym samym rozstrzyga określone zagadnienie główne oraz orzeka o kosztach postępowania zażaleniowego.

Należy podkreślić, że Sąd Najwyższy w swoim – skądinąd niezbyt licznym – orzecznictwie odniósł się jedynie do pierwszej wymienionej sytuacji, gdy sąd drugiej instancji, rozpoznaje zażalenie „pionowe” na postanowienie sądu drugiej instancji, rozstrzygając określoną kwestię główną i ubocznie orzekając o kosztach postępowania zażaleniowego (w odniesieniu do wcześniejszego stanu prawnego zob. uchwała z 10 października 2013 r., sygn. akt III CZP 61/13, OSNC nr 6/2014, poz. 58, a w odniesieniu do aktualnego stanu prawnego – postanowienie z 8 stycznia 2020 r., sygn. akt II UZ 49/19, Lex nr 2784759). Stwierdził bowiem, że w takim wypadku postanowienie sądu drugiej instancji zarówno w zakresie, w jakim rozstrzyga kwestię główną, jak i w zakresie, w jakim orzeka o kosztach postępowania zażaleniowego, zostaje wydane „w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji” (art. 3942 § 11 in fine k.p.c.), a w konsekwencji należy przyjąć, że zażalenie na orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego w tej sytuacji nie przysługuje.

Trybunał zauważył, że nie jest upoważniony do polemiki z przedstawionym wynikiem interpretacji dokonanej przez Sąd Najwyższy. Co jednak istotne, nie jest nawet konieczne przesądzenie, czy mamy tu do czynienia z jednolitą i utrwaloną linią orzeczniczą, gdyż skarżąca – jak jednoznacznie wynika z treści skargi konstytucyjnej oraz załączonych do niej orzeczeń – znalazła się w sytuacji innej niż poddana analizie przez Sąd Najwyższy, a mianowicie w sytuacji, gdy sąd drugiej instancji rozpoznaje zażalenie „poziome” na postanowienie sądu drugiej instancji, rozstrzygając określoną kwestię główną i ubocznie orzekając o kosztach postępowania zażaleniowego. W tym zakresie w judykaturze nie wypracowano dotąd żadnego stanowiska. Sama skarżąca nie przedstawiła natomiast w skardze konstytucyjnej argumentów za taką lub inną wykładnią art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c., a tym samym nie uprawdopodobniła, by przyczyna pozbawienia jej prawa do zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o kosztach postępowania zażaleniowego tkwiła już w treści tego przepisu.

Co więcej, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, istnieją poważne racje za uznaniem, że w analizowanej sytuacji zażalenie na orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego jednak przysługuje. Rozpatrując tę kwestię przez pryzmat językowych reguł wykładni, należy zauważyć, że skoro przez koszty procesu w kontekście art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c. trzeba rozumieć zarówno koszty postępowania apelacyjnego, jak i koszty postępowania zażaleniowego, a jednocześnie rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji o kosztach postępowania zażaleniowego nie zapada wówczas w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji, nie ma – z punktu widzenia analizy językowej – podstaw do kwestionowania prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej instancji o kosztach postępowania zażaleniowego. Interpretowany przepis jest w tym wypadku językowo jednoznaczny, a w konsekwencji – z punktu widzenia funkcjonalnych reguł wykładni – jego zwężająca wykładnia (interpretatio restrictiva) byłaby dopuszczalna jedynie w razie przedstawienia bardzo silnych argumentów wskazujących, że wykładnia dosłowna (interpretatio declarativa) radykalnie burzy przyjmowane przez interpretatora założenie o racjonalności aksjologicznej prawodawcy. Przedstawienie takich argumentów jest w tym wypadku niemożliwe. Należy bowiem zauważyć, że realizacja wynikającego z art. 78 Konstytucji prawa do zaskarżania rozstrzygnięć zapadłych w pierwszej instancji (orzeczenie o kosztach procesu jest tu wprawdzie wydawane formalnie przez sąd drugiej instancji, jednak materialnie jest orzeczeniem pierwszoinstancyjnym, gdyż zostaje wydane po raz pierwszy) nakazuje opowiedzieć się za jak najszerszą możliwą wykładnią poddanych interpretacji przepisów. Przywołana regulacja konstytucyjna jednoznacznie stanowi przecież, że wyjątki od prawa do zaskarżania rozstrzygnięć zapadłych w pierwszej instancji wskazywać ma ustawa. Powoduje to, że ograniczenia rozważanego prawa powinny wyraźnie wynikać z przepisów ustawowych, a nie być jedynie domniemywane, co miałoby miejsce w wypadku przyjęcia zwężającej wykładni jednoznacznych językowo przepisów prawo to gwarantujących.

Przedstawiona analiza uzasadnia stanowisko, że pozbawienie skarżącej prawa do zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o kosztach postępowania zażaleniowego było konsekwencją dokonanego wobec niej aktu stosowania prawa, a nie treści normatywnej poprawnie wyinterpretowanej z art. 3942 § 11 pkt 3 k.p.c. Oznacza to konieczność umorzenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.